Endometrioza – co to za choroba? Objawy, leczenie, endometrioza a ciąża

Czym jest endometrioza?

Z endometriozą mamy do czynienia, gdy komórki błony śluzowej wnętrza macicy (tzw. endometrium) występują w innych lokalizacjach, np. w jamie otrzewnej czy na jajnikach. To nieprawidłowe przemieszczanie się komórek poza swoje naturalne umiejscowienie powoduje powstawanie ognisk endometrialnych. Komórki tworzące ogniska (tzw. komórki ektopowe) przypominają budową prawidłowe komórki endometrium i wykazują aktywność wydzielniczą. Może się to wiązać z wieloma problemami zdrowotnymi, takimi jak przewlekłe dolegliwości bólowe czy niepłodność.

Wyróżniamy trzy typy endometriozy:

• otrzewnową – ogniska mają różną wielkość i znajdują się w jamie otrzewnowej,
• jajnikową – ogniska przyjmują postać torbieli endometrialnych (nazywanych też torbielami czekoladowymi) umiejscowionych na jajnikach lub jajowodach,
• głęboko naciekającą – ogniska powstają poniżej powierzchni otrzewnej, w obrębie pęcherza moczowego, przestrzeni pochwowo-odbytniczej lub w jelitach.

Występowanie endometriozy

Przyczyny powstawania schorzenia wciąż nie zostały do końca wyjaśnione. Wśród czynników ryzyka rozwoju endometriozy wymienia się:

• występowanie tej choroby u krewnych pierwszego stopnia,
• wczesne wystąpienie pierwszej miesiączki,
• krótkie cykle miesiączkowe (trwające mniej niż 27 dni),
• wysokie wartości estrogenów,
• utrudniony odpływ krwi miesiączkowej z macicy na zewnątrz (związany np. z wadami wrodzonymi macicy, przebytymi zakażeniami, urazami czy operacjami).

Bardziej narażone na rozwój endometriozy są też kobiety, które rodziły przez cesarskie cięcie – ognisko endometriozy może wówczas powstać w bliźnie po zabiegu.

Endometrioza najczęściej występuje u kobiet w wieku rozrodczym; szacuje się, że dotyka nawet 6–10% kobiet w tej grupie. Diagnoza często jest stawiana dopiero po kilku-, a nawet kilkunastu latach od pojawienia się pierwszych objawów choroby. Niejednokrotnie endometriozę rozpoznaje się przez przypadek, przy okazji badań lub zabiegów przeprowadzanych z innych względów. Wynika to z faktu, że dolegliwości towarzyszące chorobie są mało specyficzne i bywają lekceważone.

Objawy endometriozy

W przebiegu endometriozy najczęściej obserwuje się występowanie bolesnych, obfitych miesiączek oraz krwawień międzymiesiączkowych. Pojawienie się bolesnego miesiączkowania u kobiet, u których nie występowało ono wcześniej, zawsze powinno nasunąć podejrzenie endometriozy i skłonić do rozpoczęcia postępowania diagnostycznego. Pacjentki nierzadko zgłaszają też przewlekły (trwający co najmniej 6 miesięcy) ból brzucha, który jest niezależny od fazy cyklu miesiączkowego.

Inne objawy endometriozy to:

• ból podczas stosunku płciowego (dyspareunia),
• bolesne oddawanie moczu i stolca (dyzuria, dyschezja),
• ból w okolicy krzyżowej,
• dolegliwości ze strony układu pokarmowego – wzdęcia, biegunki, naprzemienne biegunki i zaparcia,
• dolegliwości ze strony układu moczowego – parcia naglące, częstomocz.

Symptomy mogą zależeć od lokalizacji ognisk endometriozy. Do nietypowych objawów choroby zalicza się nawracający ból nogi o charakterze rwy kulszowej oraz cykliczne krwawienia z odbytu lub dróg moczowych.

Warto pamiętać, że endometrioza może również przebiegać bez zauważalnych objawów, nawet gdy zmiany anatomiczne są zaawansowane; czasem jedyną oznaką choroby jest zmniejszona płodność, powodująca problemy z zajściem w ciążę.

Endometrioza a ciąża

Endometrioza wpływa negatywnie na kobiecą płodność. Ocenia się, że schorzenie to może występować u 35–50% kobiet zmagających się z niepłodnością. U większości pacjentek, u których endometrioza skutkuje problemami z zajściem w ciążę, stwierdza się jedynie zmiany minimalne lub łagodne. Zajście w ciążę przy endometriozie nie jest niemożliwe, ale wymaga dokładnej diagnostyki i wdrożenia skutecznego leczenia.

Czytaj także: Endometrioza a ciąża – czy przy endometriozie można mieć dzieci? 

Endometrioza – choroby towarzyszące 

Badania wskazują, że może istnieć związek pomiędzy występowaniem endometriozy i chorób autoimmunologicznych, takich jak: 

• choroba Hashimoto, 
• toczeń rumieniowaty, 
• zespól Sjögrena, 
• reumatoidalne zapalenie stawów, 
• stwardnienie rozsiane. 

Endometrioza zaburza także gospodarkę glukozowo-insulinową, co może przyczynić się do zwiększonego ryzyka występowania cukrzycy typu 2. Ponadto wykazano, że ryzyko wystąpienia cukrzycy ciążowej jest wyższe w przypadku kobiet, u których występuje endometrioza niż u ciężarnych bez tego schorzenia. 

Jak wykryć endometriozę? Badania

Ze względu na występowanie uciążliwych objawów bólowych endometrioza często istotnie pogarsza codzienne funkcjonowanie pacjentek, a w wielu przypadkach komplikuje też plany dotyczące macierzyństwa. Nieleczona może prowadzić do groźnych powikłań, dlatego bardzo ważne jest szybkie postawienie trafnej diagnozy. 

Endometrioza jest rozpoznawana na podstawie objawów zgłaszanych przez pacjentkę, badania ginekologicznego oraz badań obrazowych (USG, rezonans magnetyczny – MRI). Złotym standardem w diagnostyce endometriozy jest laparoskopia, która umożliwia jednoczesne leczenie. Zespół Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego rekomenduje wykonanie badania histopatologicznego wszystkich pobieranych lub usuwanych tkanek w celu postawienia jednoznacznego rozpoznania.

Stopnie zaawansowania endometriozy

Zgodnie z klasyfikacją Amerykańskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu (ASRM) wyróżnia się cztery stopnie zaawansowania endometriozy, w zależności od wielkości i lokalizacji zmian:

• minimalny,
• łagodny,
• umiarkowany,
• ciężki.

Klasyfikacja wyraża ocenę zaawansowania choroby, tzn. liczbę, rodzaj i wielkość ognisk w obrębie jajnika i otrzewnej. Określa też stopień nacieku okolicznych tkanek oraz obecność zrostów w obrębie miednicy mniejszej. Warto dodać, że stopień zaawansowania endometriozy nie musi przekładać się na nasilenie objawów bólowych.

Endometrioza a rak

U kobiet chorych na endometriozę nie stwierdzono jednoznacznie ryzyka transformacji nowotworowej. U pacjentek tych nieznacznie częściej obserwuje się jednak występowanie niektórych nowotworów, takich jak rak jajnika, chłoniaki nieziarnicze oraz czerniak.

Leczenie endometriozy

Nie istnieje jeden skuteczny sposób leczenia wszystkich postaci choroby. Stosuje się leczenie farmakologiczne, chirurgiczne lub terapię skojarzoną. Znaczenie ma też leczenie uzupełniające – właściwa dieta przy endometriozie. Wybór metody leczenia zależy od takich czynników, jak wiek pacjentki i jej plany dotyczące macierzyństwa, nasilenie objawów, stopień zaawansowania endometriozy oraz lokalizacja ognisk endometrialnych. 

Celem leczenia jest złagodzenie lub wyeliminowanie dolegliwości bólowych, zahamowanie rozwoju ognisk oraz przywrócenie płodności.

Leczenie farmakologiczne

W ramach farmakoterapii u pacjentek z endometriozą stosuje się preparaty estrogenowo-progestagenowe, preparaty progestagenowe, leki z grupy agonistów GnRH, rzadziej danazol i inhibitory aromatazy (najczęściej razem z doustnymi tabletkami antykoncepcyjnymi).

Skuteczność tych grup leków jest do siebie zbliżona, różnice dotyczą rodzaju i nasilenia działań niepożądanych. W leczeniu bólu stosuje się ponadto niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ).

Leczenie chirurgiczne

Operacyjne leczenie endometriozy zaleca się w przypadku:

• bólu w obrębie miednicy mniejszej,
• niepłodności,
• endometriozy głęboko naciekającej,
• torbieli endometrialnych jajników o średnicy powyżej 4 cm.

Leczenie chirurgiczne może mieć charakter oszczędzający (zachowawczy) lub radykalny. Zachowawcze leczenie chirurgiczne ma na celu usunięcie ognisk choroby (wliczając w to torbiele endometrialne i zrosty) przy pozostawieniu możliwości zajścia w ciążę.

Radykalne leczenie operacyjne ma zastosowanie w szczególnie ciężkich przypadkach oraz u kobiet, które nie planują zajścia w ciążę. Polega ono na histerektomi – usunięciu macicy wraz z przydatkami celem wywołania menopauzy chirurgicznej.