Toczeń rumieniowaty to bardzo podstępna i dokuczliwa choroba o charakterze autoimmunologicznym. Nie jest łatwa w leczeniu, jej rozpoznanie bywa kłopotliwe, a przyczyny występowania nie są do końca znane. Czasami toczeń ogranicza się do samej skóry (toczeń rumieniowaty skórny – zewnętrzny), jednak najczęściej atakuje on cały organizm, który samoczynnie uszkadza kolejne narządy: nerki, serce, płuca, układ nerwowy. Występuje wówczas toczeń rumieniowaty układowy (wewnętrzny).
Toczeń rumieniowaty – objawy
Toczeń zwykle nie atakuje gwałtownie. Aż w 75 proc. przypadków najpierw pojawiają się zmiany na skórze i śluzówce. Przyjmują one postać wysypek (często pojawiających się po dłuższej ekspozycji na promienie słoneczne), łuszczących się owalnych plam na owłosionej skórze lub niebolesnych owrzodzeń w obrębie jamy ustnej.
Najbardziej typowym objawem tocznia jest pojawienie się na policzkach i grzbiecie nosa charakterystycznej plamy w kształcie motyla. Czasem plama występuje również na czole, szyi i dekolcie.
Toczeń charakteryzuje się naprzemiennymi okresami zaostrzeń i remisji. Najczęstsze objawy to:
- bóle stawów;
- zapalenia stawów;
- bóle głowy;
- zmiany skórne;
- zapalenie nerek;
- objaw Reynauda – zaczerwienienie i zasinienie skóry rąk;
- zmęczenie i osłabienie połączone z utratą wagi;
- gorączka septyczna;
- powiększenie węzłów chłonnych;
- bóle mięśni;
- duszność;
- bóle brzucha;
- zaburzenia pracy jelit;
- zaburzenia funkcji stawów (objawy są podobne do tych pojawiających się przy reumatoidalnym zapaleniu stawów).
Pacjenci skarżą się także na wypadanie włosów i zmiany na paznokciach (często mylnie diagnozowana jest wówczas grzybica).
Bardzo groźne w skutkach bywa zajęcie przez toczeń układu krążenia. Może ono doprowadzić do zapalenia błon sercowych oraz mięśnia sercowego. Obecne w organizmie przeciwciała, które uszkadzają komórki krwi, mogą spowodować też liczne zaburzenia hematologiczne.
Toczeń – rodzaje
Możemy wyróżnić następujące rodzaje tocznia:- skórny – ogranicza się do pojawiania się na skórze, łatwo go zidentyfikować dzięki wysypce na twarzy, szyi lub skórze głowy;
- układowy – może występować na skórze, stawach lub objąć prawie każdy narząd, układ ciała;
- spowodowany działaniem leków – występuje po zażywaniu określonych leków.
Toczeń – diagnozowanie
Diagnozowanie tocznia jest bardzo trudne, ponieważ początki choroby nie są specyficzne. U 60 proc. chorych na toczeń zmiany dotykają układu oddechowego. Występują: ostre i przewlekłe zapalenie płuc, zapalenie opłucnej (zapalenie błony pokrywającej płuca). Toczeń atakuje też układ nerwowy, dlatego mogą wystąpić przewlekłe bóle głowy, drgawki, a nawet zaburzenia neuropsychiatryczne. U wielu chorych toczeń zajmuje również nerki, co w skrajnym przypadku może prowadzić do całkowitego uszkodzenia nerek i konieczności przeszczepu.
Pierwsze objawy tocznia są trudne do uchwycenia – w diagnozie często dochodzi do pomyłek. Objawy tocznia są zwykle bardzo różnorodne i mogą przypominać inne schorzenia. Dlatego postawienie właściwej diagnozy może trwać latami.
Amerykańskie Towarzystwo Reumatologiczne opracowało 11 kryteriów, z których rozpoznanie co najmniej czterech przemawia za zdiagnozowaniem tocznia:
- rumień na twarzy;
- liszaj krążkowy;
- nadwrażliwość na światło słoneczne;
- owrzodzenia na śluzówkach;
- zapalenie stawów;
- zapalenie opłucnej lub osierdzia;
- zmiany w nerkach – od łagodnych do bardzo ciężkich;
- zaburzenia układu nerwowego;
- zaburzenia hematologiczne;
- zaburzenia immunologiczne;
- przeciwciała przeciwjądrowe.
Toczeń – przyczyny
Przyczyny tocznia nie są dokładnie poznane, wiadomo jednak, że istnieje dziedziczna skłonność do rozwoju choroby. Toczeń to choroba autoimmunologiczna, co oznacza, że organizm zamiast chronić się przed bakteriami i wirusami, atakuje własne komórki i tkanki. Toczeń rumieniowaty nie jest zaraźliwy. Na rozwój choroby mają również wpływ czynniki środowiskowe (np. promieniowanie słoneczne), hormony, niektóre leki.
Jak często występuje toczeń? Komu grozi?
Toczeń występuje bardzo rzadko – choruje zaledwie kilkadziesiąt osób na sto tysięcy. Najczęściej na toczeń chorują kobiety w wieku rozrodczym. Mężczyźni chorują aż dziewięciokrotnie rzadziej.
Toczeń młodzieńczy, który objawia się w wieku 14–18 lat, przebiega wyjątkowo agresywnie. Rozwija się szybko i najczęściej koniecznością jest wdrożenie intensywnego leczenia immunosupresyjnego.
Bardzo ważne przy wykryciu tocznia jest prowadzenia zdrowego trybu życia, zaprzestanie palenia papierosów, częsta aktywność fizyczna, unikanie nadmiernej ekspozycji na światło i rozważenie szczepienia przeciw infekcjom (m.in. szczepienie przeciw grypie, szczepienie przeciw pneumokokom).
Toczeń a ciąża
Przy rozpoznanym toczniu decyzja o ciąży powinna być dokładnie przedyskutowana z lekarzami i poprzedzona wieloma specjalistycznymi badaniami. Zdiagnozowany toczeń nie oznacza, że kobieta nie będzie mogła zajść w ciążę, jednak choroba ta zwiększa ryzyko samoistnego poronienia, a jej objawy nasilają się w okresie ciąży. U dzieci i niemowląt toczeń spotyka się niezwykle rzadko.
Autor: Jacek Krajl
