Celiakia a nietolerancja glutenu – kluczowe różnice, objawy i diagnostyka

Czym jest gluten?

Gluten to białko występujące w pszenicy, życie, jęczmieniu i orkiszu. Niewłaściwa reakcja organizmu po zjedzeniu pokarmu zawierającego gluten nie musi być skutkiem alergii.

Wyróżniamy:

• celiakię – enteropatię glutenową zaliczaną do chorób o podłożu immunologicznym,
• nadwrażliwość na gluten – niezwiązaną z celiakią (Non-coeliac Gluten Sensitivity), czyli nieceliakalną nadwrażliwość na gluten – o patomechanizmie nieautoimmunologicznym i niealergicznym,
• alergię na pszenicę – chorobę o patomechanizmie alergicznym.

Celiakia – choroba autoimmunologiczna prowadząca do zaniku kosmków jelitowych

Celiakia to choroba o podłożu immunologicznym, może ujawnić się w każdym wieku. W celiakii klasycznej występują typowe objawy celiakii:

• przewlekłe biegunki,
• tłuszczowe stolce,
• częste bóle brzucha,
• wzdęcia.

Dużo trudniej zdiagnozować celiakię bezobjawową. Ten typ celiakii charakteryzuje się brakiem objawów klinicznych, nie stwierdza się też nieprawidłowości w badaniach kosmków jelitowych. Celiakia nietypowa to trzeci rodzaj celiakii – mogą wystąpić niektóre charakterystyczne objawy jelitowe, stwierdza się zaniki kosmków jelitowych śluzówki jelita cienkiego.

W przebiegu celiakii poza klasycznymi objawami jelitowymi (biegunki, bóle, wzdęcia, zaparcia) u chorych obserwuje się:

• spadek masy ciała,
• niski wzrost,
• drażliwość,
• przewlekłe zmęczenie,
• a w badaniach krwi – podwyższone stężenie aminotransferaz.

Diagnostyka celiakii obejmuje badania serologiczne (wykonywane przed wprowadzeniem diety bezglutenowej), biopsję jelita cienkiego (ocena zaniku kosmków jelitowych i uszkodzenia śluzówki), badania genetyczne oraz inne badania laboratoryjne. Biopsja jelita cienkiego to podstawowe badanie pozwalające ocenić skalę zniszczeń w śluzówce jelita cienkiego. Do rozpoznania celiakii niezbędne jest wykonanie tych badań, które pozwalają odróżnić ją od innych jednostek chorobowych.

W procesie rozwoju choroby pacjent pozostaje pod opieką lekarza, który monitoruje stan zdrowia i postępy leczenia.

Celiakia – najważniejsze cechy i objawy celiakii

• patomechanizm celiakii: autoimmunologiczny; niewłaściwa reakcja układu odpornościowego;
• typowe objawy celiakii: przewlekłe biegunki, spadek masy ciała, tłuszczowe lub wodniste stolce, częste bóle brzucha i wzdęcia; celiakia może też przebiegać bezobjawowo;
• częstotliwość występowania celiakii: ok. 1 proc.;
• badanie – przeciwciała (TG2, EMA): dodatnie;
• badanie – biopsja dwunastnicy: wykazuje zanik kosmków w celiakii klasycznej;
• testy skórne, testy alergiczne: ujemne.

Skutki nieleczonej celiakii

Nieleczona celiakia niesie za sobą poważne konsekwencje zdrowotne, które mogą dotyczyć zarówno przewodu pokarmowego, jak i innych układów organizmu. Najbardziej charakterystycznym skutkiem jest zanik kosmków jelitowych w obrębie jelita cienkiego, co prowadzi do zaburzeń wchłaniania składników odżywczych. W efekcie pojawiają się przewlekłe biegunki, bóle brzucha, utrata masy ciała oraz niedobory składników odżywczych, takich jak:

• żelazo,
• wapń,
• witaminy z grupy B.

Długotrwałe niedobory mogą skutkować anemią, przewlekłym zmęczeniem, a nawet niedorozwojem szkliwa zębowego.

Objawy nietolerancji glutenu u osób z nieleczoną celiakią mogą być bardzo różnorodne. Oprócz typowych dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takich jak bóle brzucha czy przewlekłe biegunki, mogą wystąpić także objawy pozajelitowe:

• bóle głowy,
• przewlekłe zmęczenie,
• zaburzenia ruchomości stawów,
• a nawet zaburzenia neurologiczne, takie jak:
  • neuropatia obwodowa czy padaczka.

U niektórych pacjentów obserwuje się również zaburzenia koncentracji uwagi, zmiany skórne oraz zaburzenia płodności.

Brak leczenia celiakii zwiększa także ryzyko rozwoju innych chorób autoimmunologicznych, takich jak cukrzyca typu 1, choroba Hashimoto czy choroba Gravesa. Dlatego tak ważne jest, aby osoby predysponowane genetycznie wykonywały badania genetyczne oraz regularnie poddawały się diagnostyce celiakii, obejmującej badania serologiczne i biopsję jelita cienkiego.

Leczenie celiakii polega na stosowaniu diety bezglutenowej przez całe życie. Dieta bezglutenowa polega na całkowitym wykluczeniu produktów zawierających gluten, co pozwala na regenerację kosmków jelitowych i ustąpienie objawów. W przypadku celiakii opornej, gdy objawy utrzymują się mimo przestrzegania diety bezglutenowej, lekarz może zalecić leki immunosupresyjne, jednak nie zastępują one diety bezglutenowej.

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten ze strony przewodu pokarmowego

Przyczyny nietolerancji glutenu nie są do końca poznane. Nie udało się jednoznacznie wskazać ani mechanizmów immunologicznych nadwrażliwości na gluten niebędącej celiakią, ani jej markerów serologicznych czy zmian histopatologicznych. W przypadku nieceliakalnej nietolerancji glutenu przyczyną objawów nie jest reakcja autoimmunologiczna ani alergiczna, a mechanizm powstawania objawów nie jest do końca poznany. Diagnostyka nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten polega więc na wykluczeniu celiakii oraz alergii na pszenicę (zależnej od IgE).

Organizm nieprawidłowo reaguje na gluten, co powoduje objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak bóle czy biegunki, jednak w obrębie przewodu pokarmowego nie dochodzi do uszkodzenia jelita cienkiego. Nieceliakalna nietolerancja glutenu nie prowadzi do uszkodzenia jelita cienkiego, w przeciwieństwie do celiakii.

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten – najważniejsze cechy

• patomechanizm nadwrażliwości na gluten: nieautoimmunologiczny i niealergiczny;
• typowe objawy nadwrażliwości na gluten: przewlekłe biegunki, problemy pokarmowe, bóle brzucha, problemy skórne, przewlekłe zmęczenie i osłabienie; częstotliwość występowania nadwrażliwości na gluten: ok. 6 proc.
• badanie – przeciwciała (TG2, EMA): ujemne
• badanie – biopsja dwunastnicy: nie stwierdza się zaników kosmków, wynik prawidłowy;
• testy skórne, testy alergiczne: ujemne.

Leczenie nietolerancji glutenu polega przede wszystkim na stosowaniu diety bezglutenowej. W przypadku nadwrażliwości na gluten niewielkie ilości glutenu mogą być tolerowane w diecie, jednak zaleca się konsultację z dietetykiem, aby zapobiec niedoborom składników odżywczych. Stosowanie diety bezglutenowej bez odpowiedniego nadzoru może prowadzić do niedoborów żywieniowych, dlatego wsparcie specjalisty jest szczególnie ważne.

Alergia na pszenicę – jak rozpoznać?

Objawy alergii na pszenicę to m.in. obrzęki naczyniowe, duszności, a w skrajnych przypadkach: wstrząs anafilaktyczny. Warto wiedzieć, że w przypadku alergii na pszenicę do reakcji alergicznej może doprowadzić nawet wdychanie drobin pszenicy (np. mąki pszennej). Przyczyną alergii na pszenicę nie jest gluten – objawy alergii na pszenicę wywołuje białko należące do frakcji albumin/globulin i najczęściej jest nim inhibitor amylazy trypsyny.

Alergia na pszenicę – najważniejsze cechy

• patomechanizm alergii na pszenicę: alergiczny;
• typowe objawy alergii na pszenicę: obrzęki naczyniowe, duszności, nieżyt nosa, pokrzywka, astma, skurcze brzucha, wymioty;
• częstotliwość występowania alergii na pszenicę: ok. 0,4-4 proc.
• badanie – przeciwciała (TG2, EMA): ujemne;
• badanie – biopsja dwunastnicy: nie stwierdza się zaników kosmków, wynik prawidłowy;
• testy skórne, testy alergiczne: wynik dodatni.

Leczenie alergii na pszenicę polega przede wszystkim na wyeliminowaniu pszenicy z diety.

Celiakia, alergia na pszenicę, nadwrażliwość na gluten – jak rozpoznać i kiedy stosować diety bezglutenowej?

W diagnostyce celiakii (choroby trzewnej), alergii na pszenicę i nadwrażliwości na gluten wykonuje się zarówno badania serologiczne, jak i histopatologiczne (biopsja jelita cienkiego), a także testy skórne i testy prowokacji. Diagnostyka celiakii obejmuje badania serologiczne, biopsję jelita cienkiego oraz badania genetyczne (HLA-DQ2, HLA-DQ8). Do rozpoznania celiakii konieczne jest wykonanie tych badań, które pozwalają odróżnić ją od innych jednostek chorobowych i umożliwiają wykluczenie celiakii na podstawie wyników serologicznych i genetycznych. Badania serologiczne powinny być wykonane przed wprowadzeniem diety bezglutenowej, ponieważ wcześniejsze wyeliminowanie glutenu z diety może prowadzić do fałszywie ujemnych wyników, również w przypadku biopsji jelita cienkiego. Biopsja jelita cienkiego pozwala ocenić skalę zniszczeń w śluzówce i jest podstawowym badaniem diagnostycznym. W przypadku wątpliwości diagnostycznych, gdy wyniki badań nie są jednoznaczne, konieczne jest przeprowadzenie dodatkowych analiz, aby rozwiać wątpliwości i postawić ostateczną diagnozę.

Obecność genów HLA-DQ2 lub HLA-DQ8 oznacza jedynie predyspozycję genetyczną do rozwoju choroby trzewnej, ale nie jest równoznaczna z rozpoznaniem celiakii. Wyniki biopsji mogą być fałszywie ujemne, jeśli pacjent stosował dietę bezglutenową przed badaniami. W procesie diagnostyki zwraca się uwagę na następujące objawy i chorych objawy, takie jak zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (np. biegunki, bóle brzucha, wzdęcia), objawy w obrębie przewodu pokarmowego, niedobory żelaza, składników mineralnych i substancji odżywczych, które wynikają z uszkodzenia kosmków jelitowych. Nieleczona choroba trzewna może prowadzić do rozwoju chorób autoimmunologicznych oraz powikłań ogólnoustrojowych.

Znaczenie ma także dieta glutenu, wprowadzenie glutenu do diety dziecka oraz rola diety dziecka w rozwoju choroby trzewnej – nieprawidłowe wprowadzanie glutenu może zwiększać ryzyko rozwoju choroby. Po rozpoznaniu celiakii pacjent pozostaje pod opieką lekarza, a kluczowe jest wprowadzenie diety bezglutenowej oraz monitorowanie stanu zdrowia i ewentualnych niedoborów.