Celiakia – objawy, badania, dieta. Czego nie jeść?

Na czym dokładnie polega celiakia?

Celiakia jest chorobą autoimmunologiczną – pod wpływem spożycia glutenu układ odpornościowy chorego reaguje w niewłaściwy sposób, niszcząc zdrowe komórki jelita cienkiego. Nieprawidłowo zakodowana reakcja immunologiczna powoduje, że organizm atakuje własne komórki, w wyniku czego dochodzi do stałego stanu zapalnego jelit.

Uszkodzona zostaje również błona śluzowa jelita, której głównym zadaniem jest ochrona wrażliwego organu przed środowiskiem zewnętrznym. Przestaje ona pełnić funkcję bariery ochronnej, co w konsekwencji przyczynia się do zaniku kosmków jelitowych, odpowiedzialnych za wchłanianie minerałów i substancji odżywczych z pokarmu. Finalnie następuje upośledzenie wchłaniania pokarmu, co przekłada się na szereg innych problemów zdrowotnych.

Chociaż prawidłowy rozkład glutenu odbywa się w jelicie cienkim, to do nieprawidłowych reakcji autoimmunologicznych na niego może dojść również w innych miejscach ludzkiego organizmu. Właśnie dlatego celiakia może dawać różne symptomy – także poza obrębem przewodu pokarmowego.

Przyczyny celiakii i częstotliwość jej występowania

Dokładnie nie wiadomo, co powoduje, że układ odpornościowy ludzkiego organizmu rozpoznaje gluten jako czynnik mu zagrażający i decyduje o reakcji obronnej. Prace nad poznaniem przyczyn celiakii trwają. Naukowcy skłaniają się jednak ku tezie, że są za to odpowiedzialne predyspozycje genetyczne, a konkretnie zmiany w budowie kodu DNA.

Szacuje się, że na celiakię cierpi blisko 1% całej populacji. U najbliższych krewnych chorego, czyli rodziców, dzieci lub rodzeństwa, ryzyko wystąpienia tej glutenozależnej choroby wzrasta nawet do 15%. Zwiększone ryzyko wystąpienia celiakii zauważono też u osób chorych na:

• cukrzycę typu 1,
• autoimmunologiczne choroby tarczycy i wątroby,
• zespół Downa,
• zespół Turnera.

Jeszcze do niedawna powszechnie uważano, że celiakia to choroba wieku dziecięcego, z której po prostu się wyrasta, kiedy organizm młodego człowieka przyzwyczai się do pewnych pokarmów. Można podejrzewać, że celiakia była mylnie utożsamiana z alergią. Dzisiaj wiemy, że celiakia jest chorobą genetyczną i chociaż może ujawniać się w różnym wieku, to najczęściej diagnozowana jest u dzieci – wiąże się to po prostu z etapem rozszerzenia diety. Bywa jednak i tak, że choroba daje o sobie znać dopiero w dorosłym życiu na skutek czynników ją wyzwalających: zakażeń żołądkowo-jelitowych, leków lub operacji.

Objawy celiakii

Na celiakię może wskazywać wiele symptomów. Mogą one też różnić się zarówno rodzajem, jak i intensywnością – zależy to między innymi od momentu ujawnienia się choroby czy jej stopnia zaawansowania. Choroba ujawniona w wieku dorosłym objawia się głównie dolegliwościami ze strony układu pokarmowego, u dzieci natomiast spektrum objawów jest szersze.

Charakterystyczne objawy wskazujące na celiakię:

• przewlekły ból brzucha nasilający się po spożyciu glutenu,
• przewlekła biegunka,
• wymioty,
• stłuszczeniowe zapalenie wątroby,
• niedożywienie lub zmniejszenie masy ciała,
• wzdęcia i gazy,
• nawracające afty w jamie ustnej,
• nadmierny skurcz mięśni,
• zaburzenie koordynacji ruchowej,
• migrena,
• padaczka,
• depresja lub wahania nastroju,
• objawy niedokrwistości,
• opóźnienie dojrzewania płciowego,
• opryszczkowe zapalenie skóry.

Do najczęściej występujących objawów celiakii u młodszych dzieci zalicza się:

• zatrzymanie rozwoju fizycznego – niedobór masy ciała i zahamowanie wzrostu,
• problemy ze stolcem – stolce częste, obfite, z cząstkami niestrawionych resztek pokarmu,
• zanik koloru skóry – dziecko jest blade lub szaro-blade,
• przyjęcie charakterystycznej budowy ciała – duży, wzdęty brzuch i szczupłe kończyny,
• apatia,
• wzmożona płaczliwość i rozdrażnienie,
• zanik apetytu.

Przytoczone objawy celiakii ujawniają się u 1 na 3 300 osób, przy czym zdecydowanie częściej występują u kobiet niż u mężczyzn. Wielu chorym towarzyszą objawy na tyle łagodne, że nie wiążą ich oni z żadną chorobą, ponieważ odczuwane symptomy nie wpływają znacząco na komfort ich życia.

Celiakia – rodzaje

W zależności od objawów bądź intensywności przeciwciał wyróżnia się cztery typy celiakii:

1. Celiakia klasyczna – to typ celiakii, któremu towarzyszy zazwyczaj pełne spektrum objawów zarówno ze strony układu pokarmowego, jak i nerwowego (od utraty masy ciała i bólów brzucha do przewlekłej biegunki i wahań nastroju).
2. Celiakia niema – to typ, w którym nie występują żadne objawy u chorego, jednak dochodzi do zaniku kosmków jelitowych, a w surowicy chorego obecne są przeciwciała.
3. Celiakia nietypowa – to rodzaj, w którym występują niewielkie objawy ze strony układu pokarmowego, niewpływające jednak na komfort i funkcjonowanie chorego. Dochodzi również do zaniku kosmków jelitowych, a objawy zaostrzają się czasowo w trakcie ciąży, a także w trakcie infekcji wirusowych i bateryjnych.
4. Celiakia latentna – to typ, w którym kosmki jelitowe nie ulegają uszkodzeniu, ale we krwi pacjenta znajdują się przeciwciała świadczące o chorobie.

Celiakia – diagnostyka

Celiakia jest chorobą stosunkowo trudną do zdiagnozowania. Objawy jej towarzyszące występują w wielu innych schorzeniach. Dlatego zdarza się, że od wystąpienia objawów do otrzymania prawidłowej diagnozy mija wiele miesięcy, a nawet lat. Celiakia to schorzenie, którego nie można rozpoznać wyłącznie na podstawie badania podmiotowego pacjenta; jej rozpoznanie wymaga pogłębionej diagnostyki.

Badaniami, które mogą potwierdzić chorobę, są:

• Badania laboratoryjne – sprawdzają, czy w surowicy chorego potwierdzi się obecność przeciwciał (autoprzeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej), a także czy we krwi występuje zbyt mała ilość białka. Należy jednak pamiętać o tym, że negatywny wynik badania przeciwciał u pacjenta z objawami nie wyklucza choroby – konieczne są dalsze badania.
• Gastroskopia – w obrazie badania endoskopowego u chorego widoczne będą zmiany w błonie śluzowej jelita cienkiego. Jeśli lekarz stwierdzi zmiany, pobiera się wycinek jelita cienkiego do dalszych badań. U dzieci badanie to wykonuje się w znieczuleniu ogólnym, u starszych pacjentów – w znieczuleniu miejscowym.
• Badania histopatologiczne – w trakcie gastroskopii pacjentowi pobiera się wycinek jelita cienkiego, który zostaje poddany dokładnemu badaniu. U chorego na celiakię badanie to potwierdzi zanik kosmków jelitowych.
• Badania genetyczne – wykonuje się je zwłaszcza u osób, u których mimo bardzo charakterystycznych objawów choroby w surowicy nie stwierdzono przeciwciał. Badania te pokazują predyspozycję genetyczną do zachorowania na celiakię nawet przed wystąpieniem objawów. Obecność zgodności tkankowej HLA-dQ8 lub DQ8 potwierdza występowanie wadliwego genu u pacjenta.

Celiakia – leczenie

Nie istnieje żaden skuteczny lek na celiakię. Jedyną metodą jej leczenia jest ścisłe stosowanie diety bezglutenowej przez całe życie. Eliminacja glutenu z diety przynosi poprawę stanu zdrowia już w ciągu miesiąca. Wyłączenie z jadłospisu pokarmów zawierających gluten powinno iść w parze z dostarczaniem organizmowi produktów jak najmniej przetworzonych, różnorodnych i pełnowartościowych.

Dieta w leczeniu celiakii – dieta bezglutenowa

Produkty zabronione, bogate w gluten:

• żyto,
• jęczmień,
• owies,
• pszenica,
• zwykłe makarony,
• kasza jęczmienna,
• kasza manna,
• kasza pęczak,
• płatki owsiane,
• wypieki na bazie mąki zawierającej gluten.

Produkty bezglutenowe:

• kukurydza i skrobia kukurydziana,
• ryż, płatki ryżowe i skrobia ryżowa,
• ziemniaki,
• gryka i kasza gryczana,
• amarantus,
• maniok,
• owoce i warzywa,
• jaja,
• mleko,
• masło,
• smalec,
• mięso i ryby,
• oleje roślinne,
• śmietana i jogurty,
• herbata, kawa, soki.

Jeśli chcesz porozmawiać o swojej diecie ze specjalistą, skorzystaj z konsultacji online z dietetykiem:

• Dietetyk Online

Polecamy artykuł: Nietolerancja glutenu a celiakia – podobieństwa i różnice