Szczepionka przeciwko HPV – kogo szczepić i kiedy? Skutki uboczne

Szczepionka przeciwko HPV służy uodpornieniu kobiet na zakażenie Human papilloma virus (HPV), czyli wirusem brodawczaka ludzkiego. Stanowi ono jedno z częstszych zakażeń przenoszonych drogą płciową. Ma wiele podtypów, z czego kilka jest odpowiedzialnych za rozwój raka szyjki macicy. Zakażeniu mogą ulec zarówno mężczyźni, jak i kobiety, jednak u mężczyzn typy onkogenne wirusa przyczyniają się do raka płaskonabłonkowego prącia, który występuje 500 razy rzadziej niż rak szyjki macicy u kobiet. Dlatego też z klinicznego i epidemiologicznego punktu widzenia istotniejsze wydaje się szczepienie kobiet niż mężczyzn, choć może ono być wykonane u obu płci.

Szczepionka przeciwko HPV – szczepić czy nie?

Do zakażenia HPV dochodzi przez kontakt seksualny, w tym seks oralny, a także przeniesienie wirusa przez ręce na narządy płciowe. Nie każdy zakażony wykazuje objawy choroby, wręcz przeciwnie, większość zakażeń jest bezobjawowa i ustępuje samoistnie. W związku z tym, że większość osób nie zdaje sobie sprawy z obecności wirusa, nieświadomie zaraża innych. Rocznie przeszło 1500 kobiet umiera z powodu raka szyjki macicy. Wirus HPV może przyczynić się również do powstania innych nowotworów, jak brodawczak krtani czy rak pochwy lub odbytu.

Nie ma leków przeciwko HPV, można leczyć z różnym skutkiem jedynie następstwa zakażenia. Szczepienia są tak istotne, ponieważ obok wstrzemięźliwości w kontaktach seksualnych stanowią jedyną formę profilaktyki zakażeń. Szczepionka nie jest obowiązkowa, wobec tego należy za nią zapłacić około 300 zł. Niekiedy gminy w Polsce organizują akcje profilaktyki raka szyjki macicy, podczas których można wykonać bezpłatnie szczepienie dziewczynek w określonym wieku (najczęściej między 10. a 14. rokiem życia).

Rodzaje szczepionek przeciwko HPV 

Dostępne są trzy szczepionki przeciwko HPV w Polsce. Żadna z tych szczepionek nie jest obowiązkowa:

• szczepionka skierowana przeciwko dwóm onkogennym typom wirusa brodawczaka (HPV 16 lub 18);
• szczepionka skierowana przeciwko czterem typom wirusa, w tym onkogennym (HPV 16 i 18) oraz odpowiedzialnym za kłykciny kończyste (HPV 6 i 11);
• szczepionka skierowana przeciwko dziewięciu typom HPV – 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58.

Wszystkie szczepionki są skuteczne, zmniejszają ryzyko zachorowania na raka szyjki macicy nawet o 90%. Szczepionki złożone chronią również przed zakażeniem kłykcinami kończystymi.

Kiedy szczepić przeciwko HPV?

Szczepionka HPV powinna być podana przed rozpoczęciem współżycia seksualnego, po ukończeniu 9. roku życia. Optymalnym czasem szczepienia jest 11–12. rok życia. Istotne, by szczepienie zostało przeprowadzone przed zakażeniem wirusem brodawczaka. Nie oznacza to, że szczepione mogą być wyłącznie dzieci. Można szczepić również nastolatki i kobiety dorosłe, jednak należy pamiętać, że skuteczność szczepienia u osób, które rozpoczęły współżycie seksualne, jest potencjalnie dużo mniejsza. 

Szczepienie składa się z trzech dawek. Druga dawka jest podawana co najmniej miesiąc od pierwszej dawki, natomiast kolejna – w odstępie trzech miesięcy od drugiej dawki. Jeśli nawet kolejne dawki są podawane w większych odstępach, należy zakończyć cały cykl szczepień w ciągu roku. Powinno się szczepić tym samym preparatem przez wszystkie trzy serie.

Uznaje się, że odporność po szczepieniu trwa wiele lat, nawet powyżej dziesięciu. Średni czas najintensywniejszej ochrony przed zakażeniem wynosi osiem lat. Mimo szczepienia kobieta nie powinna zaniedbywać regularnych badań cytologicznych.

Szczepienie przeciwko HPV – skutki uboczne

Szczepionki przeciw HPV są bezpieczne i dobrze tolerowane. U części pacjentów (głównie nastoletnich dziewcząt) obserwowano omdlenia w czasie iniekcji – w związku z tym szczepienie powinno być wykonane, gdy pacjent siedzi lub leży.

Obserwujemy niewiele działań niepożądanych (NOP). Po szczepieniu często występuje ból w miejscu wstrzyknięcia, zaczerwienienie, świąd, obrzęk. Odczyny miejscowe nieznacznie częściej występują po podaniu szczepionki dwuwalentnej. Wśród objawów ogólnych najczęściej obserwowano zmęczenie, ból głowy i mięśni.

Wśród najrzadziej zgłaszanych objawów niepożądanych wymieniono:

• zaburzenia ze strony układu pokarmowego (nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha),
• odczyny ze strony skóry (rumień, świąd pokrzywka),
• zawroty głowy,
• miejscowe zaburzenie czucia.

Objawy uboczne są krótkotrwałe i ustępują w ciągu 2–3 dni po szczepieniu. Nie wykazano związku między podaniem szczepionki a występowaniem ciężkich powikłań.

Czy szczepienie przeciw HPV jest bezpieczne? 

Szczepienie przeciw HPV nie zwiększa ryzyka wystąpienia chorób autoimmunizacyjnych u dziewcząt i młodych kobiet (w wieku 14–26 lat), takich jak: zespół Guillaina i Barrégo (ZGB), choroby tkanki łącznej (toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów, młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów), cukrzyca typu 1., stwardnienie rozsiane, pierwotna małopłytkowość immunologiczna (ITP) oraz choroba Hashimoto.

Szczepionki przeciw zakażeniom HPV są bezpieczne dla szczepionych dziewcząt i chłopców. Przeprowadzony przez Europejską Agencję Leków w 2015 roku przegląd badań klinicznych, zgłoszeń niepożądanych odczynów poszczepiennych dokonywanych przez pracowników ochrony zdrowia oraz pacjentów, a także innych raportów dotyczących szczepień przeciw HPV nie potwierdził występowania związku przyczynowego pomiędzy tym szczepieniem a występowaniem u młodych kobiet szczepionych przeciw HPV:

• kompleksowego zespołu bólu regionalnego (CRPS),
• zespołu posturalnej tachykardii ortostatycznej (POTS).

Schorzenia te z jednakową częstością występowały w grupie kobiet szczepionych i w grupie kobiet nieszczepionych.

Przeciwwskazaniami tymczasowymi do szczepienia są wysoka gorączka i ostra infekcja. Nie szczepi się dziewczynek nadwrażliwych na substancje czynne.

Szczepionka na HPV po zakażeniu?

Istnieje możliwość zaszczepienia się w każdym wieku, jednak w przypadku kobiet, u których doszło już do współżycia płciowego, szczepienie najlepiej wykonać dopiero po dokładnej diagnostyce. Szczepionka nie stanowi bowiem formy leczenia ani późnej profilaktyki raka szyjki macicy, gdy doszło już do zakażenia wirusem HPV. W każdym gabinecie ginekologicznym istnieje możliwość przeprowadzenia diagnostyki w kierunku HPV. Szczepienie przeciwko HPV nie zwalnia kobiety z wykonywania regularnych badań kontrolnych w kierunku zakażeń innymi typami wirusa.