Niedożywienie – objawy, rozpoznanie i leczenie. Jakie są skutki niedożywania?

Czym jest niedożywienie?

Niedożywienie to stan, który rozwija się na skutek niedoboru składników odżywczych. Może to być związane z niewystarczającym dostarczaniem ich w pożywieniu lub nieprawidłowym wchłanianiem w stosunku do potrzeb organizmu.

Co ciekawe masa ciała nie ma wpływu na niedożywienie, które może zostać rozpoznane także u osób z otyłością, a które nie odżywiają się prawidłowo, przez co mają duże niedobory kluczowych substancji w organizmie.

Czytaj także: Zaburzenia odżywiania – przyczyny, objawy, rodzaje. Jak leczyć zaburzenia odżywiania?

Rodzaje niedożywienia

W medycynie wyróżnia się 3 główne typy kliniczne niedożywienia:

• niedożywienie typu marasmus – inaczej białkowo-kaloryczne, jest związane z niedostateczną podażą białka i kalorii w diecie. Przyczyną może być głodzenie, choroby przewlekłe, urazy. W jego przebiegu dochodzi do utraty masy ciała;
• niedożywienie typu kwashiorkor – związane z niewystarczającym dostarczaniem białka. Charakterystyczny jest gwałtowny przebieg, znaczne obrzęki, przez które masa ciała może rosnąć, a także zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej. Występuje najczęściej u osób z otyłością, które przeszły duże operacje;
• niedożywienie typu mieszanego – połączenie dwóch powyższych typów. Przebiega z utratą masy ciała, zmniejszeniem stężenia białek i albumin w surowicy oraz znacznymi zaburzeniami gospodarki wodno-elektrolitowej. Najczęściej występuje w ostrej fazie chorób, takich jak Leśniowskiego-Crohna, zapalenie trzustki czy stan zapalny w brzuchu. 

Dodatkowo można wyróżnić niedożywienie jakościowe, które występuje, gdy dieta nie dostarcza odpowiednich składników odżywczych. Nieprawidłowe odżywianie może wynikać ze spożywania niezdrowych, wysokoprzetworzonych produktów lub ze zwiększonego zapotrzebowania na konkretne składniki.

Czytaj także: Piramida żywienia – zasady, aktywność fizyczna

Jak rozpoznać niedożywienie?

Do oceny ryzyka niedożywienia można wykorzystać skalę Malnutrition Universal Screening Tool, która ocenia stan pacjenta w 3 sektorach:

• wskaźnik BMI – osobom, których BMI znajduje się w zakresie 18,5-20 przyznaje się 1 punkt, a poniżej 18,5 2 punkty,
• utrata masy ciała w ciągu ostatnich 3-6 miesięcy – pacjenci, którzy stracili między 5 a 10% masy ciała otrzymują 1 punkt, a powyżej 10% 2 punkty,
• obecność ciężkiej choroby – jeżeli pacjent cierpi na schorzenie, które stwarza ryzyko nieprawidłowego odżywiania, otrzymuje 2 punkty.

Suma uzyskanych punktów określa ryzyko niedożywienia. 1 punkt oznacza średnie ryzyko, a 2 lub więcej wysokie ryzyko. Badanie powinno być przeprowadzane profilaktycznie podczas wizyty u lekarza POZ, a także w przypadku wystąpienia objawów niedożywienia.

W rozpoznaniu niedożywienia pomaga również wywiad żywieniowy. Zawiera on pytania związane z apetytem pacjenta, nawykami żywieniowymi czy odczuciem zmęczenia.

Sprawdź: Kalkulator BMI – oblicz swój wskaźnik masy ciała

Badania laboratoryjne a ocena stanu odżywienia pacjenta

Niedożywienie jest także oceniane na podstawie badań biochemicznych krwi, takich jak pomiar poziomu:

• albumin,
• transferyny, 
• prealbuminy,
• całkowitej liczby limfocytów.

Badania wykorzystywane są również w monitorowaniu leczenia niedożywienia.

Objawy niedożywienia

Objawy niedożywienia mogą różnić się w zależności od typu dolegliwości. Najczęściej obejmują:

• brak apetytu,
• spadek masy ciała,
• zmniejszenia masy mięśniowej,
• uczucie zmęczenia, zawroty głowy,
• niedokrwistość,
• pogorszenie stanu skóry i włosów,
• osłabienie układu odpornościowego,
• zaburzenia pracy układu pokarmowego, krążenia.

Przyczyny niedożywienia

Do rozwoju niedożywienia może dojść w wyniku chorób lub czynników społeczno-ekonomicznych. Wśród schorzeń, które zwiększają ryzyko wystąpienia niedożywienia znajdują się:

• choroby nowotworowe,
• choroby układu pokarmowego,
• choroby nerek i wątroby,
• choroby neurologiczne, takie jak otępienie, choroba Parkinsona,
• choroby, które zaburzają połykanie,
• stany nagłe i urazy.

Niedożywienie może wystąpić także w okresie okołooperacyjnym i w trakcie rekonwalescencji po zabiegach, a także po pobycie w szpitalu. 

Znaczącą rolę w powstawaniu niedożywienia odgrywają również czynniki społeczne i ekonomiczne. Niski status materialny powoduje, że ludzie sięgają po produkty tanie, o niskiej wartości odżywczej, ubogie w białko i mikroelementy, a bogate w węglowodany.

Dodatkowymi czynnikami zwiększającymi ryzyko są nieprawidłowe nawyki żywieniowe, samotność, uzależnienia oraz brak wiedzy na temat prawidłowego odżywiania. Również restrykcyjne diety, stosowane w związku z chorobami przewodu pokarmowego, nerek czy wątroby, mogą prowadzić do niedoborów, jeśli nie są odpowiednio zbilansowane.

Czytaj także: Zespół złego wchłaniania – przyczyny, objawy, leczenie

Niedożywienie u osób starszych

Grupą szczególnie narażoną na występowanie niedożywianie są osoby starsze. Szacuje się, że nawet 20% seniorów może doświadczać tego zaburzenia. Przyczyną jest m.in.:

• występowanie chorób (u osób w starszym wieku często występuje więcej niż jedna choroba),
• obniżenie sprawności, które utrudnia przygotowywanie posiłków,
• otępienie, zaburzenia psychiczne,
• problemy finansowe i samotność,
• zaburzenia związane z gryzieniem i połykaniem pokarmów.

Czytaj także: Depresja u osób starszych. Objawy zaburzeń depresyjnych u seniorów

Niedożywienie u dzieci

Niedożywienie u dzieci może mieć poważne skutki związane z zaburzeniem rozwoju – zarówno fizycznego, jak i intelektualnego.

U noworodków w ocenie stanu odżywienia wykorzystuje się masę urodzeniową. Szczególnie dzieci poniżej 2500 g narażone są na opóźnienia w rozwoju psychoruchowym oraz większe ryzyko chorób. W przypadku starszych dzieci wykorzystywane są siatki centylowe. 

Niedożywienie i opóźnienie rozwoju u dzieci mogą wynikać z wielu czynników o różnym podłożu. Przyczyny mogą być wrodzone, nabyte lub konstytucjonalne (prawidłowe warianty związane z indywidualnymi cechami organizmu). Wśród nabytych powodów można wymienić:

• choroby nowotworowe, układu oddechowego, pokarmowego, krążenia, endokrynnego, moczowego, zakaźne, cukrzyca,
• czynniki społeczne i rodzinne – brak środków finansowych, nieprawidłowe relacje z rodzicami,
• czynniki psychogenne – stres, relacje z rówieśnikami.

Ważne, aby w ocenie przyczyn niedożywienia u dzieci analizować zarówno stan zdrowia, jak i sytuację emocjonalną oraz środowiskową dziecka.

Czytaj także: Brak apetytu u dziecka – przyczyny. Jakie badania wykonać?

Niedożywienie w ciąży

Problem niedożywienia w ciąży może wynikać z tzw. pregoreksji. Zwiększanie masy ciała związane z rozwijającym się płodem może wywoływać strach przed przytyciem i powodować zaburzenia odżywiania.

Kobiety mogą odmawiać posiłków, stosować środki przeczyszczające, często wymiotować czy prowadzić restrykcyjne diety i intensywnie ćwiczyć.

Czytaj także: Poranne mdłości i wymioty – objaw ciąży oraz chorób. Jakie są przyczyny mdłości rano?

Leczenie niedożywienia

Pierwszym krokiem w leczeniu niedożywienia jest identyfikacja przyczyny, co pozwala odpowiednio ułożyć plan leczenia dostosowany do potrzeb pacjenta.

W terapii stosuje się interwencję żywieniową, która może obejmować modyfikację diety. Konieczna w tym przypadku jest konsultacja z dietetykiem, który ułoży jadłospis dostosowany do potrzeb pacjenta. Zmiany mogą dotyczyć m.in. stosowania konkretnych produktów bogatych w niezbędne witaminy i składniki mineralne, organizacji posiłków czy konsystencji spożywanych pokarmów.

W niektórych sytuacjach – gdy sama dieta nie jest w stanie zaspokoić potrzeb żywieniowych – stosowane są doustne preparaty odżywcze.

Czasem niezbędna jest również współpraca z innymi specjalistami, takimi jak psycholog czy logopeda.

Jeżeli nie ma możliwości zapewnienia odpowiednich witamin i minerałów w diecie, stosowane jest żywienie dojelitowe.

Sprawdź: Preparaty odżywcze bez recepty

Skutki niedożywienia organizmu

Długotrwałe niedożywienie może prowadzić do szeregu konsekwencji dla organizmu, takich jak:

• osłabienie siły mięśniowej, upadki,
• utrudnione leczenie choroby podstawowej i rekonwalescencji po zabiegach,
• trudności w gojeniu ran,
• częste infekcje związane z osłabieniem układu odpornościowego,
• pogorszenie funkcji poznawczych.

Niedożywienie zaburza prawidłowe przyswajanie składników odżywczych, co prowadzi do dalszego pogłębiania niedoborów. W efekcie osłabione zostaje funkcjonowanie całego organizmu, w tym najważniejszych narządów.

Czytaj także: Kwasy omega-3 – właściwości, niedobór, produkty

Może Cię również zainteresować: