Zespół ostrej niewydolności oddechowej ARDS – objawy, przyczyny, postępowanie 

Czym jest ARDS?

Zespół ostrej niewydolności oddechowej (ARDS – acute respiratory distress syndrome) to stan bezpośrednio zagrażający życiu, w którym płuca przestają funkcjonować prawidłowo. Może to być spowodowane urazem ściany naczyń włosowatych wywołanym przez chorobę lub przez obrażenia fizyczne.  

Naczynia włosowate, które oplatają pęcherzyki płucne, mają za zadanie odbieranie tlenu i przekazywanie do płuc dwutlenku węgla. W wyniku patologii, ich ściany zaczynają przeciekać, co prowadzi do nagromadzenia się płynu i zapadnięcia pęcherzyków powietrznych. Skutkuje to utratą zdolności płuc do wymiany tlenu i dwutlenku węgla, a w konsekwencji do niedotlenienia (hipoksji) pacjenta. 

Co ważne, zespół ostrej niewydolności oddechowej ma dość gwałtowny przebieg. Dlatego też trudności z zaopatrzeniem organizmu w tlen pojawiają się nagle.  

ARDS – przyczyny

ARDS rozwija się, gdy organizm potrzebuje więcej tlenu, niż płuca w danym momencie są w stanie dostarczyć. Jakie mogą być przyczyny takiego stanu? 

Są to przede wszystkim: 

• zaostrzenie choroby płuc (astma, POCHP), 
• rozległe infekcje płuc,
• zatorowość płucna,
• choroby neurologiczne prowadzące do zmniejszenia wentylacji płuc, 
• obrażenia fizyczne, 
• zadławienie się. 

Czytaj także: Zadławienie – pierwsza pomoc przy zadławieniu u dzieci i dorosłych

Czynniki ryzyka ARDS

W przypadku ARDS mówi się także o bezpośrednich i pośrednich czynnikach ryzyka. Do czynników bezpośrednich zalicza się czynniki płucne, natomiast czynniki pośrednie to czynniki pozapłucne – mogą one dotyczyć innego narządu lub układu. 

Wśród czynników płucnych ARDS możemy wymienić: 

• infekcje płuc – takie jak zapalenie płuc, 
• obrażenia fizyczne, 
• kontakt z substancjami chemicznymi – toksyczne dymy, 
• podtopienie, 
• intensywne wymioty z aspiracją treści żołądkowych, 
• częste przetaczanie krwi. 

Czynniki pozapłucne sprzyjające rozwojowi ARDS to z kolei: 

• nowotwory, 
• infekcje (sepsa), 
• zapalenie trzustki, 
• urazy prowadzące do zatorów tłuszczowych (złamania), 
• komplikacje występujące podczas ciąży, 
• wstrząs, 
• reakcje niepożądane po przyjęciu leków. 

Nie bez znaczenia jest również styl życia pacjenta. Zdecydowanie bardziej na ARDS są narażone osoby, które nadużywają alkoholu i są otyłe.  

Czytaj także: Rak płuc – rozpoznanie, objawy i leczenie 

ARDS – objawy

Do objawów ostrej niewydolności oddechowej zaliczamy: 

• duszności, 
• sinicę (czyli zabarwienie ust, a nawet płatków uszu i koniuszka nosa na kolor siny – pojawia się, gdy jest bardzo niska zawartość tlenu we krwi), 
• kaszel, 
• świszczący oddech, 
• krwioplucie, 
• ból w klatce. 

Pamiętaj jednak, że takie objawy mogą występować w wypadku różnych innych chorób, dlatego diagnozę należy pozostawić lekarzowi. 

Jak zdiagnozować ostrą niewydolność oddechową? 

Do rozpoznania ARDS wykorzystuje się następujące kryteria diagnostyczne: 

• nagły początek dolegliwości, 
• obustronne zmiany płuc widoczne na RTG klatki piersiowej, które nie są związane z zaburzeniami sercowymi, 
• nieprawidłowe wartości wskaźnika oksygenacji – stosunek ciśnienia parcjalnego tlenu (ciśnienie wywierane przez jeden gaz w mieszaninie gazów) do stężenia tlenu w mieszaninie oddechowej. O ARDS świadczy wskaźnik na poziomie poniżej 300 mmHg, a w przypadku poniżej 100 mmHg oznacza ciężką niewydolność. 

Dodatkowo lekarz może ocenić sprawność lewej komory serca w celu wykluczenia zastoinowej niewydolności serca. 

Czego mogą spodziewać się pacjenci z podejrzeniem ARDS? 

Pomiaru saturacji: badanie pozwala szybko ocenić nasycenie hemoglobiny tlenem. Używa się do niego pulsoksymetru. U dorosłej, zdrowej osoby wartość SpO2 powinna wynosić powyżej 95%. Jeśli jednak chory faktycznie cierpi na ARDS, wartości te są niższe. U osób bez chorób współistniejących alarmujący jest już poziom 92%. Gdy zauważysz taki wynik podczas domowego badania pulsoksymetrem, niezwłocznie zgłoś się do lekarza.  

Badania laboratoryjne: W szpitalu pacjent będzie miał pobraną krew tętniczą na potrzeby wykonania gazometrii. Badanie to ma na celu ocenę wymiany gazowej i równowagi kwasowo-zasadowej. Może ono wykazać hipoksemię (niedotlenienie) lub hiperkapnię (zbyt duża ilość dwutlenku węgla w organizmie). Oprócz tego u chorego wykonuje się również morfologię i badania biochemiczne. Ich wyniki mogą stanowić podpowiedź, co wywołało ARDS.  

Diagnostyka obrazowa: w szpitalu będą wykonane również badania obrazowe, takie jak zdjęcie rentgenowskie czy tomografia klatki piersiowej.

Przebieg ARDS

Jeśli zastanawiasz się, czy zespół ostrej niewydolności oddechowej dotyczy Ciebie lub bliskiej Ci osoby, koniecznie zapoznaj się z przebiegiem choroby. 

Objawy ARDS rozwijają się w 7 dni od uszkodzenia. Można wyróżnić trzy główne fazy choroby: 

1. Faza uszkodzenia płuc – proces zapalny uszkadza pęcherzyki płucne oraz bariery między nimi a oplatającymi je włośniczkami (naczyniami krwionośnymi). Przesiąkanie płynu do wnętrza pęcherzyków powoduje ich zapadanie i upośledzenie wymiany gazowej. Na tym etapie odczuwalna jest znaczna niewydolność oddechowa.
2. Faza proliferacji – w drugim i trzecim tygodniu dochodzi do fazy proliferacji. Na tym etapie uszkodzenie płuc zaczyna się goić a ich praca się poprawia. 
3. Faza zwłóknienia – produkowane są włókna kolagenowe, które powodują włóknienie płuc. Zmniejsza to ich elastyczność i powoduje nieodwracalne uszkodzenie. Charakteryzuje to konie fazy zapalnej choroby. 

Cechą charakterystyczną ARDS jest niejednolite występowanie zmian. Części płuc mogą być bardziej uszkodzone niż inne.  

Czytaj także: Niewydolność oddechowa – ostra i przewlekła. Przyczyny, objawy, leczenie

ARDS – leczenie

Leczenie ARDS ma przede wszystkim na celu zwiększenie dostarczenia tlenu, zmniejszenie jego zapotrzebowania oraz zapobieganiu dalszym uszkodzeniom. Główną rolę ogrywa tutaj wentylacja mechaniczna oraz odpowiednia farmakoterapia, która ma na celu zmniejszenie objętości płynów np. przez leki moczopędne. 

Wentylacja może być wspomagana odpowiednim ułożeniem pacjenta. Ułożenie na brzuchu (tzw. “proning”) może pomóc w dotlenieniu części płuc, które zwykle nie mogą funkcjonować prawidłowo podczas ciągłego leżenia na plecach oraz uzyskaniu lepszej pozycji przepony. Aby pozycja przyniosła efekty, pacjent powinien w niej spędzić 8 godzin dziennie. Należy jednak uważać na ryzyku przesunięcia się rurek i przewodów. 

Nie bez znaczenia pozostaje także dieta. Wykazano, że podawanie pozajelitowo wysokotłuszczowych produktów, z niską zawartością węglowodanów oraz zawierających kwas gamma-linolenowy i kwas eikozapentaenowy może pomóc w prawidłowym natlenowaniu. 

Ponadto oprócz samego leczenia objawowego, konieczna jest diagnoza oraz leczenie przyczyny choroby. W przypadku infekcji powinny zostać podane leki np. antybiotyki, leki przeciwwirusowe czy przeciwgrzybicze. Konieczny może być także zabieg odbarczania odmy płucnej.

W przypadku ARDS często wykorzystuje się także fizjoterapię. Skuteczna okazuje się zwłaszcza fizjoterapia oddechowa, dostosowana do stanu pacjenta. Po wyjściu ze szpitala chory dostaje zalecenie dotyczące właściwej diety.  

Jakie są rokowania w przypadku ARDS?

Do niedawna rokowania w zespole niewydolności oddechowej były dosyć pesymistyczne. W przebiegu ARDS śmiertelność wynosiła 30-40%. Obecnie, dzięki postępowi medycyny, procent ten spadł do 9-20%. Przeżywalność zależy w dużym stopniu od czynników ryzyka, wśród któych jednym z najważniejszych jest wiek pacjenta. 

Zwiększone ryzyko powikłań dotyczy pacjentów, którzy: 

• są w podeszłym wieku, 
• zmagają się z alkoholizmem, 
• borykają się z groźną przewlekłą chorobą, np. nowotworem, 
• przeszli przeszczep narządu, 
• są zakażeni wirusem HIV, 
• cierpią na przewlekłą chorobę wątroby, 
• zostali dotknięci sepsą lub uszkodzeniem wielonarządowym.  

ARDS – powikłania

Pacjenci, którzy zachorowali na zespół ostrej niewydolności oddechowej, muszą się liczyć z poważnymi powikłaniami. Niektóre z nich są ostre, a niektóre przewlekłe. Już w trakcie hospitalizacji może wystąpić: 

• krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego, 
• powikłania zakrzepowo-zatorowe, 
• rozwój zakażenia szpitalnego np. zapalenie płuc, 
• respiratorowe zapalenie płuc, 
• powikłania mechaniczne (rozwój odmy płuc). 

Natomiast do przewlekłych powikłań ARDS należy głównie powstanie zmian zwłóknieniowych, których nie da się już odwrócić. W ich wyniku może wystąpić duszność i obniżona tolerancja wysiłku. 

Autorzy: Anna Pawłowska; Redakcja

Bibliografia:

Matthew Diamond, Hector L. Peniston, Devang K. Sanghavi, Sidharth Mahapatra. Acute Respiratory Distress Syndrome. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan