Hipoksja – przyczyny i objawy niedotlenienia organizmu. Czy hipoksja zawsze jest groźna?

Hipoksja – co to jest?

O hipoksji mówimy w sytuacji, gdy dochodzi do niedoboru tlenu w tkankach w stosunku do zapotrzebowania, jest to więc patologiczny stan niedotlenienia organizmu. Tlen jest pierwiastkiem absolutnie niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania człowieka – wszystkie procesy metaboliczne ludzkiego organizmu potrzebują określonej ilości tlenu we krwi tętniczej, która zaopatruje w tlen organy wewnętrzne. Nie ma w naszym ciele narządu, który funkcjonowałby prawidłowo bez właściwej podaży tlenu, a najbardziej tlenozależne organy to serce i mózg.  

Hipoksja a hipoksemia

Hipoksja i hipoksemia mają podobne nazwy, obydwa zjawiska bywają nazywane „niedotlenieniem”, różnie też są definiowane w publikacjach naukowych, wytycznych i rekomendacjach towarzystw naukowych, a przez to bywają mylone przez pacjentów. Różnica między nimi to zakres oddziaływania na organizm – hipoksemia to niedobór tlenu we krwi, a dokładniej: stan, w którym ciśnienie parcjalne tlenu we krwi spada poniżej 60 mmHg. Hipoksemia jest więc pojęciem węższym, oznaczającym obniżone utlenowanie krwi tętniczej, podczas gdy hipoksja to zjawisko szersze, oznaczające niedotlenienie tkanek lub całego organizmu.

Przewlekła hipoksemia prowadzi do zaburzenia procesów metabolicznych w tkankach organizmu, a w konsekwencji – do hipoksji i mówimy wówczas o hipoksji hipoksemicznej. Hipoksemia nie jest jednak jedyną drogą, która może doprowadzić organizm do stanu hipoksji – do niedotleniania organizmu może dojść również w sytuacji prawidłowego nasycenia krwi tlenem, ale przy nieprawidłowej, zbyt małej objętości krwi, w dysfunkcjach układu krążenia oraz z innych przyczyn.

Hipoksja – przyczyny niedotlenienia organizmu

Hipoksja może rozwijać się na podłożu poważnych chorób płuc czy układu krążenia, ale w niektórych przypadkach dotyczy osób zdrowych i aktywnych. W zależności od etiologii rozwoju hipoksji stosuje się podział na kilka jej rodzajów:

• Hipoksja hipoksemiczna – niedotlenienie organizmu rozwija się na podłożu niedostatecznej saturacji krwi, czyli hipoksemii, towarzyszącej przede wszystkim chorobom płuc w których dochodzi do zaburzeń przenikania tlenu z pęcherzyków płucnych do naczyń włosowatych. To przede wszystkim przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), czyli tzw. choroba palaczy, ale też astma, rozedma czy niedodma płuc.
• Hipoksja krążeniowa (ischemiczna) – spowodowana  spowolnionym przepływem krwi w organizmie w wyniku niewydolności układu krążenia, w tym przy niewydolności mięśnia sercowego, w ciężkim zawale lub tamponadzie serca, pęknięciu przegrody międzykomorowej, ostrej niewydolności zastawek.
• Hipoksja anemiczna – spowodowana obniżonym wiązaniem tlenu przez komórki krwi i może być wynikiem ciężkiego krwawienia, ale też patologii w mechanizmie wytarzania erytrocytów i długości ich życia. O hipoksji anemicznej mówi się również w sytuacji zatrucia tlenkiem węgla, który wykazuje 250 razy większe powinowactwo do wiązania się z hemoglobiną niż tlen, a zatrucie nim skutkuje niedotlenieniem serca i ośrodkowego układu nerwowego.
• Hipoksja hipotoksyczna – rozwija się na podłożu zatrucia, np. cyjankami, które uszkadzają mitochondria komórkowe.
• Hipoksja hiperbaryczna – może wystąpić u osób nurkujących profesjonalnie lub amatorsko, z powodu nieprawidłowego ciśnienia tlenu w butlach, niewystarczającej ilości tlenu w mieszaninie oddechowej, nurkowania na wstrzymanym oddechu, niewłaściwego posługiwania się lub awarią aparatów oddechowych, uszkodzeniem pęcherzyków płucnych z powodu aspiracji wody morskiej itp.
• Hipoksja wysokościowa/wysokogórska – najczęściej dotyczy turystów, którzy na co dzień żyją na nizinach, ale rekreacyjnie wspinają się na wysokości powyżej 2500 m n.p.m. i narażają się na szok spowodowany niskim ciśnieniem atmosferycznym i spadkiem ciśnienia parcjalnego tlenu.
• Hipoksja u noworodka (hipoksja okołoporodowa) – szczególny stan będący następstwem zaburzeń w utlenowaniu tkanek w I i II fazie porodu, którego przyczyną jest zmniejszenie prężności tlenu we krwi (hipoksemia) lub zaburzony dopływ krwi do narządów (ischemia). Niedotlenienie noworodkowe to jedna z najczęstszych przyczyn zgonów  w okresie okołoporodowym oraz zaburzeń neurorozwojowych u dzieci.

Hipoksja a COVID-19

O hipoksji w przebiegu oraz jako powikłaniu zakażenia wirusem SARS-CoV-2 i choroby COVID-19 zaczęto mówić już w pierwszym roku pandemii. U części chorych zaobserwowano tzw. ukrytą (cichą) hipoksję, czyli stan, w którym saturacja krwi spadała poniżej normy i w wyniku rozwoju hipoksemii mogło dochodzić do niedotlenienia tkankowego, ale pacjent nie zawsze odczuwał objawy tych groźnych patologii. Doraźnym rozwiązaniem stało się zaopatrywanie pacjentów w pulsoksymetry, czyli proste urządzenia domowego użytku kontrolujące poziom wysycenia krwi tlenem i alarmujące, gdy saturacja spadała poniżej 95%. Hipoksemia była jednym z ważnych objawów i kryteriów oceny ciężkości przebiegu COVID-19. 

Polecamy: Długi COVID. Jaka jest lista dolegliwości, które mogą występować po przebyciu choroby

Hipoksja – objawy niedotlenienia organizmu

Objawy poważnego niedotlenienia są już zazwyczaj bardzo rozległe i złożone, ale wczesne symptomy bywają niedostrzegalne przez pacjentów nawet przez kilka miesięcy. Specjaliści zalecają, by każda osoba, która zauważa u siebie niepokojące symptomy, udała się po poradę lekarską. Szczególną grupą ryzyka są palacze, poważnie zagrożeni przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP), stanowiącą częstą przyczynę hipoksji. Objawy, które są alarmujące, to:

• Hipoksja stopnia lekkiego: zmniejszona ogólna sprawność chorego.
• Hipoksja ciężka: dodatkowo zaburzenia wzroku, nadciśnienie lub niedociśnienie, senność, stupor, śpiączka.  
• Hipoksja umiarkowana: prócz zmniejszonej ogólnej sprawności, również:
  • zaburzenia nastroju (od depresji po euforię),
  • bóle i zawroty głowy,
  • nadciśnienie tętnicze,
  • duszność wysiłkowa,
  • sinica centralna (niebieskawe zabarwienie ust, języka i błon śluzowych),
  • przyspieszona akcja serca,
  • hiperwentylacja zmiennego stopnia,
  • policytemia (nadkrwistość).

Specyficznym objawem długotrwałego, przewlekłego niedotlenienia organizmu są tzw. palce dobosza (palce pałeczkowate) powstające w wyniku przerostu tkanki łącznej na grzbietach palców rąk przy paznokciach, powodujące ich uniesienie i uformowanie na kształt szkiełka zegarka. Palce pałeczkowate często zauważa się u pacjentów cierpiących na przewlekłe choroby płuc, w tym POChP.

Hipoksja kontrolowana w treningu sportowców

Nie każdy przypadek hipoksji (zwłaszcza lekkiej i umiarkowanej) jest dla organizmu tragiczny w skutkach, a bywa wręcz odwrotnie – hipoksja kontrolowana znajduje zastosowanie w treningu zawodowych sportowców. Celem jest wówczas podniesienie poziomu erytropoetyny, związku wpływającego na komórki macierzyste szpiku kostnego, zwiększającego liczbę erytrocytów oraz podnoszącego poziom hemoglobiny.

Hormon ten podawany zewnętrznie klasyfikowany jest jako niedozwolony środek dopingujący, ale na naturalny wzrost jego stężenia we krwi wpływa obniżona zawartość tlenu we krwi przepływającej przez tętnice nerkowe, które pobudzane są wówczas do jego produkcji (w nerkach, ale tez wątrobie). By to osiągnąć, sportowcy odbywają obozy treningowe w warunkach wysokogórskich lub mają do dyspozycji specjalne komory obniżające stężenie parcjalne tlenu – to m.in. produkowane w Polsce urządzenia hipoksyjne umożliwiające symulację warunków wysokogórskich w dowolnych przestrzeniach.

Hipoksja – skutki i powikłania

Przewlekłe niedotlenienie organizmu, w zależności od czynników etiologicznych, może doprowadzić do poważnych chorób, a nawet śmierci pacjenta. Następstwem przewlekłej desaturacji mogą być zaburzenia czynności nerek, nieprawidłowa przemiana moczanowa, erytrocytoza, zaburzenia krzepnięcia, osteoartipatia przerostowa, zapalenie i kamica pęcherzyka żółciowego, a pośród najgroźniejszych dla życia konsekwencji niedotlenienia narządów wewnętrznych można wymienić m.in. chorobę wieńcową (niedokrwienie mięśnia sercowego to prawdopodobnie najczęstsza i najpoważniejsza choroba u chorych z POChP), zawał serca związany z zamknięciem naczynia wieńcowego i martwicą mięśnia sercowego oraz udar niedokrwienny mózgu.

Hipoksja – rozpoznanie i leczenie

W przypadku podejrzenia hipoksji u pacjenta, lekarz musi znaleźć przyczynę tej patologii – oprócz dokładnego wywiadu i badania przedmiotowego, zazwyczaj wykonuje się niektóre z następujących badań:

• pulsoksymetria,
• spirometria,
• gazometria,
• morfologia i biochemia,
• posiew krwi w kierunku infekcji,
• RTG klatki piersiowej,
• TK klatki piersiowej,
• EKG,
• USG mięśnia serowego,
• USG Doppler żył kończyn dolnych,
• scyntygrafia perfuzyjna płuc, angio-CT, arteriografia.

Leczenie hipoksji polega na leczeniu choroby podstawowej, będącej jej przyczyną. Doraźnie stosuje się tlenoterapię (przy użyciu 100 proc. tlenu w odpowiednim przepływie) poprawiającą saturację i wpływającą na dotlenienie tkanek i narządów. W określonych sytuacjach zastosowanie ma tlenoterapia hiperbaryczna w komorze hiperbarycznej.