Astma oskrzelowa – przyczyny, leczenie, powikłania i objawy astmy oskrzelowej

Astma oskrzelowa – czym jest i jak się objawia?

Na całym świecie z astmą zmaga się ponad 300 mln osób. Jak podaje Narodowy Fundusz Zdrowia, w Polsce na astmę oskrzelową choruje ponad 2 mln osób, a najliczniejszą grupę pacjentów stanowią chłopcy w wieku od 6 do 10 lat. 

Zgodnie z definicją Global Initiative for Asthma (GINA), organizacji zrzeszającej lekarzy specjalistów, ekspertów i naukowców zajmujących się tym problemem zdrowotnym, astma to choroba wynikająca z przewlekłego stanu zapalnego w obrębie układu oddechowego. Prowadzi on do zmiennego ograniczenia przepływu powietrza w drogach oddechowych oraz nadmiernej reaktywności oskrzeli.

Objawia się to m.in.: 

• świszczącym oddechem, 
• dusznością, 
• kaszlem (często nasilającym się w nocy), 
• uczuciem ucisku w klatce piersiowej. 

Co istotne, objawy mogą mieć różne, zmieniające się w czasie nasilenie oraz może im towarzyszyć zmienna obturacja dróg oddechowych. U osób z astmą nie muszą występować wszystkie objawy jednocześnie – chorzy mogą doświadczać nawet tylko pojedynczego symptomu. 

Po czym rozpoznać astmę oskrzelową? 

Rozpoznanie astmy nie zawsze jest oczywiste. Ze względu na niespecyficzne objawy często trudno odróżnić ją od innych chorób układu oddechowego. Z tego powodu do potwierdzenia diagnozy (oprócz oceny objawów klinicznych) konieczna jest ocena stopnia ograniczenia przepływu powietrza w drogach oddechowych, np. na podstawie badania spirometrycznego. Niekiedy niezbędne jest także wykonanie dodatkowych badań diagnostycznych, w tym testów alergicznych czy badań obrazowych klatki piersiowej. 

Przewlekły charakter choroby oznacza, że obecnie nie ma możliwości jej całkowitego wyleczenia. Dlatego wczesne rozpoznanie oraz wdrożenie skutecznego leczenia mają kluczowe znaczenie w zapobieganiu postępowi choroby, która w skrajnych przypadkach może stanowić zagrożenie nie tylko dla zdrowia, ale i dla życia. 

Jakie są rodzaje astmy? 

Astma jest chorobą heterogeniczną, o zróżnicowanym podłożu zależnym m.in. od cech demograficznych, klinicznych i patofizjologicznych. Do najczęstszych postaci astmy należą: 

1. Astma alergiczna – najłatwiej rozpoznawalny typ astmy. Najczęściej rozwija się w dzieciństwie i wiąże się z obecnością alergii w wywiadzie osobistym lub rodzinnym (np. egzema, alergiczny nieżyt nosa, alergia pokarmowa lub lekowa). Zazwyczaj dobrze reaguje na leczenie glikokortykosteroidami. W jej przebiegu w plwocinie często stwierdza się eozynofilowe zapalenie dróg oddechowych. 
2. Astma niealergiczna – niezwiązana z alergią. Plwocina może mieć różny skład (neutrofilowy, eozynofilowy lub skąpokomórkowy). Pacjenci z tą postacią astmy zwykle słabiej reagują na leczenie wziewnymi glikokortykosteroidami niż osoby z astmą alergiczną. 
3. Astma wieku dorosłego (późna) – pojawia się w wieku dorosłym. Zazwyczaj nie ma podłoża alergicznego i często wymaga intensywniejszej terapii glikokortykosteroidami. W przypadku podejrzenia tej postaci należy wykluczyć inne przyczyny, w tym astmę zawodową związaną z narażeniem na czynniki szkodliwe w miejscu pracy. 
4. Astma kaszlowa oraz astma z przewagą kaszlu – postacie, w których głównym, a czasem jedynym objawem jest suchy, męczący kaszel. 
5. Astma z przewlekłym ograniczeniem przepływu powietrza – występuje zwłaszcza u pacjentów z długotrwałą astmą. W wyniku przewlekłego stanu zapalnego może dochodzić do utrwalonego lub nie w pełni odwracalnego ograniczenia przepływu powietrza w drogach oddechowych, mimo stosowanego leczenia. 
6. Astma otyłościowa – u pacjentów z otyłością mogą występować objawy astmatyczne ze strony układu oddechowego. 

Jakie są przyczyny astmy oskrzelowej? 

Mimo występowania charakterystycznych objawów wyróżnia się wiele typów astmy, dlatego nie zawsze możliwe jest wskazanie jednej, konkretnej przyczyny choroby. 

Do istotnych czynników zwiększających ryzyko rozwoju astmy zalicza się: 

• alergię i związany z nią alergiczny nieżyt nosa, 
• czynniki demograficzne, w tym niską masę urodzeniową, 
• czynniki środowiskowe, m.in. palenie tytoniu przez rodziców czy zamieszkiwanie w środowisku silnie zurbanizowanym, 
• czynniki genetyczne, 
• spożywanie wysoko przetworzonej żywności, w tym tłuszczów trans oraz nadmiernych ilości soli, 
• otyłość, 
• stres.

Jakie powikłania może powodować astma? 

Wraz z rozwojem astmy oskrzelowej mogą pojawiać się jej powikłania. Należy również pamiętać, że w trakcie leczenia mogą wystąpić działania niepożądane związane z terapią (zwłaszcza glikokortykosteroidami). Do najczęstszych powikłań należą: 

• obniżenie funkcji płuc, 
• infekcje, 
• niewydolność oddechowa lub zatrzymanie oddechu, 
• odma opłucnowa, 
• nadciśnienie tętnicze, 
• cukrzyca, 
• osteoporoza, 
• zaćma, 
• choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, 
• zaburzenia snu, 
• zahamowanie czynności nadnerczy, 
• jaskra. 

Jak leczyć astmę oskrzelową? 

Celem leczenia astmy jest osiągnięcie długotrwałej kontroli choroby, co obejmuje m.in.: 

• zmniejszenie liczby zaostrzeń i napadów duszności, 
• ograniczenie nocnych wybudzeń z powodu objawów, 
• zmniejszenie ograniczeń w podejmowaniu aktywności fizycznej, 
• poprawę lub stabilizację funkcji układu oddechowego, 
• ograniczenie lub odsunięcie w czasie konieczności stosowania doustnych glikokortykosteroidów, 
• zmniejszenie ryzyka działań niepożądanych terapii. 

Farmakoterapia astmy

Farmakoterapia opiera się na stosowaniu leków o działaniu: 

• prewencyjnym (kontrolującym) – zapobiegających występowaniu napadów, 
• ratunkowym (doraźnym) – przerywających napad choroby. 

W leczeniu doraźnym stosuje się krótko działające beta2-adrenomimetyki podawane wziewnie, których celem jest rozszerzenie oskrzeli i poprawa wentylacji płuc. 

W terapii prewencyjnej wykorzystuje się: 

• wziewne lub doustne glikokortykosteroidy, 
• długo działające beta2-adrenomimetyki, 
• leki hamujące receptor leukotrienowy, 
• teofilinę, 
• przeciwciała anty-IgE.  

Edukacja w astmie oskrzelowej 

W leczeniu astmy niezwykle ważną rolę odgrywa również edukacja pacjenta. Zrozumienie przyczyn choroby, poznanie czynników wywołujących napady oraz zasad prawidłowego stosowania leków może znacząco zmniejszyć liczbę zaostrzeń i związanych z nimi hospitalizacji. 

Każda osoba chorująca na astmę powinna: 

• potrafić prawidłowo obsługiwać inhalator, 
• stosować właściwą technikę podawania leku, 
• umieć rozróżniać leki przerywające napad astmy od leków kontrolujących przebieg choroby, 
• znać schemat dawkowania leków, 
• potrafić unikać czynników nasilających objawy. 

Podsumowując, astma oskrzelowa jest chorobą przewlekłą, która może być skutecznie kontrolowana przy odpowiednio dobranej terapii oraz świadomym zaangażowaniu pacjenta. Kluczowe znaczenie mają wczesne rozpoznanie, regularne stosowanie leków oraz unikanie czynników wywołujących zaostrzenia. Właściwie prowadzone leczenie i edukacja pacjenta mogą pomóc utrzymać odpowiednią jakość życia i ograniczyć ryzyko niebezpiecznych powikłań.