Zaćma (katarakta) – objawy i leczenie. Na czym polega operacja zaćmy?

Zaćma czy katarakta – która nazwa jest poprawna?

Zarówno określenie zaćma, jak i katarakta są poprawnymi terminami – w medycynie i w życiu codziennym stosuje się zamiennie obie nazwy. Katarakta pochodzi z języka greckiego i w tłumaczeniu oznacza wodospad – dawniej wierzono bowiem, że z mózgu do oczu, gwałtownie niczym wodospad właśnie, spływa płyn, który powoduje ślepotę. Zaćma jest natomiast polskim określeniem, które funkcjonuje współcześnie jako synonim katarakty.

Co to jest zaćma i na czym polega?

W ludzkim oku tuż za tęczówką znajduje się soczewka – jedna z najważniejszych wewnętrznych struktur oka. Jej zadaniem jest odpowiednie załamywanie światła i przepuszczenie go dalej, na siatkówkę. Soczewka odpowiada za akomodację oka, czyli zdolność do ostrego widzenia zarówno przedmiotów znajdujących się blisko, jak i tych będących dalej. Wraz z wiekiem ludzka soczewka staje się mniej elastyczna, a na jej powierzchni pojawiają się zwłóknienia będące zjawiskiem fizjologicznym.

Zmiana struktury soczewki sprawia, że trafiające do niej cząsteczki światła załamują się w nieodpowiedni sposób, powodując częściowe bądź całkowite zmętnienie soczewki. W najprostszym ujęciu zaćma jest zatem chorobą, za którą odpowiada zmętnienie naturalnie przejrzystej soczewki oka. Postępujące zmiany na soczewce prowadzą do zaburzenia ostrości widzenia, które utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Jakie objawy daje zaćma?

Zaćma to choroba, która rozwija się przez wiele lat i często pozostaje niezauważona przez ten czas, choć jej przebieg może być różny. Pierwszym objawem zaćmy, na który skarżą się chorzy, jest zaburzenie ostrości widzenia, którego nie można skorygować odpowiednio dobranymi okularami. Ludzka soczewka wraz z wiekiem staje się bardziej matowa i brunatna – to sprawia, że przepuszcza do oka coraz mniejszą ilość promieni świetlnych. Chory odczuwa to najczęściej jako powolne, acz zauważalne pogorszenie ostrości widzenia.

Warto wiedzieć, że katarakta nie powoduje żadnych bolesnych objawów – bolesności oka podczas dotyku, łzawienia ani pieczenia oczu; nie powoduje również zaczerwienienia. Jej objawy sprowadzają się ściśle do pogorszenia jakości widzenia.

Przeczytaj: Ból oka – rodzaje i przyczyny. Jak złagodzić ból oka?

Najczęstsze objawy zaćmy to:

• obniżenie ostrości obrazu,
• zaburzenie w ocenie odległości,
• obniżenie kontrastu,
• trudności podczas czytania czy oglądania telewizji,
• zmniejszenie nasycenia barw widzianego przedmiotu,
• uczucie „widzenia przez brudną szybę” czy „widzenia jak przez mgłę”,
• widzenie aureoli wokół jasnych obiektów,
• podwójne widzenie,
• szybkie męczenie się oczu.

Zaćma – przyczyny powstania i rodzaje

Przyczyny powstania zaćmy wciąż nie są do końca poznane. Naturalny proces starzenia się organizmu i zachodzące w nim wówczas zmiany metaboliczne uznaje się za jedną z najczęstszych przyczyn powstawania zaćmy – zdecydowana większość przypadków zaćmy jest związana z wiekiem (zaćma starcza). Z badań nad zaćmą wynika, że choroba ta najczęściej dotyka osoby po 60. roku życia – częściej kobiety niż mężczyzn. Mylnie przyjmuje się jednak, że to wyłącznie choroba starszych osób.

Katarakta może powstać na skutek mechanicznego urazu oka, niewyleczonego stanu zapalnego błony naczyniowej czy nawet w wyniku stosowania niektórych leków. W medycynie odnotowuje się także zaćmę będącą powikłaniem innych chorób – cukrzycy lub chorób tarczycy. Zdarza się również, że zaćma ma podłoże genetyczne – dotyczy to przypadków, w których dziecko rodzi się już z zaćmą wrodzoną. Szacuje się, że genetyka odpowiada za aż 30% przypadków zaćmy wrodzonej.

Do głównych przyczyn zaćmy należą zatem:

• naturalny proces starzenia się organizmu,
• wcześniactwo (retinopatia),
• uraz mechaniczny oka,
• stany zapalne oczu – zapalenie rogówki, siatkówki czy twardówki,
• schorzenia gałki ocznej – małoocze, brak tęczówki, odczepienie siatkówki,
• zakażenie wewnątrzmaciczne – na przykład wirusem różyczki, opryszczki czy grypy w trakcie ciąży lub porodu,
• niektóre choroby przewlekłe – choroby tarczycy, cukrzyca, atopowe zapalenie skóry,
• nadużywanie alkoholu,
• obciążenia genetyczne.

Rodzaje zaćmy

1. W zależności od miejsca występowania:

• Zaćma korowa – to rodzaj zaćmy, za który odpowiedzialne są zmętnienia na osi widzenia. W przypadku jej występowania możliwe są objawy w postaci podwójnego widzenia lub aury pojawiającej się w obrazie wyjątkowo jasnych przedmiotów.
• Zaćma podtorebkowa – ten rodzaj zaćmy pojawia się głównie u młodszych pacjentów. Cechuje się zdecydowanym pogorszeniem widzenia z bliższej odległości, a także podwójnym widzeniem.
• Zaćma jądrowa – za ten rodzaj choroby odpowiada centralne zmatowienie i zmętnienie soczewki. Następuje zdecydowane pogorszenie widzenia w dal, a sama choroba rozwija się skokowo.

2. W zależności od czasu pojawienia się:

• Zaćma nabyta – inaczej określana mianem zaćmy degeneracyjnej. To rodzaj zaćmy, który powstaje na skutek procesu starzenia się organizmu człowieka – najczęściej zapadają na nią osoby starsze. Kolokwialnie określana bywa cichą złodziejką oka, bowiem często niezauważana rozwija się przez wiele lat, a diagnozowana jest w chwili, gdy wymaga już interwencji lekarskiej.
• Zaćma wrodzona – to rodzaj zaćmy, który ściśle wiąże się z predyspozycją genetyczną bądź wadami rozwojowymi gałki ocznej jeszcze w okresie prenatalnym. Czasami jej powstanie przypisuje się działaniom niepożądanym niektórych leków, które zażywa kobieta będąca w ciąży. Zaćma wrodzona jest stwierdzana u najmłodszych, nawet już u kilkudniowych noworodków.
• Zaćma powikłana, zaćma wtórna – to rodzaj zaćmy będący następstwem innej choroby (cukrzyca, choroby tarczycy) lub będący powikłaniem po stosowaniu niektórych leków, najczęściej sterydów. Wyleczona zaćma wtórna może się powtórzyć.

Zaćma – jak często występuje i kto jest w grupie ryzyka?

Światowa Organizacja Zdrowia donosi, że katarakta jest główną przyczyną problemów ze wzrokiem, a nieoperowana zaćma odpowiada aż za 35% przypadków ślepoty na świecie. Zaćma zdecydowanie częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn. Istnieje jednak grupa osób, u których ryzyko wystąpienia zaćmy jest większe niż u reszty populacji.

Do tego grona należy zaliczyć osoby, u których zaćma wystąpiła już pokolenie wyżej, ale również pacjentów, u których diagnozowano:

• zespół Downa,
• zespół Wernera,
• zespół Lowe’a,
• zespół Rothmunda,
• atopowe zapalenie skóry,
• zespół rzekomego złuszczania,
• galaktozemię i inne choroby metaboliczne.

Warto wiedzieć, że niektóre choroby cywilizacyjne również mają wpływ na wystąpienie zaćmy – mowa tu o cukrzycy, otyłości czy nadciśnieniu. Zdrowy tryb życia, aktywność fizyczna, nienadużywanie alkoholu, optymalna dieta i regularne wizyty u okulisty w sposób wymierny spowalniają powstanie katarakty.

Polecamy artykuł: Choroby cywilizacyjne – rodzaje, przyczyny, definicja

Zaćma – diagnoza i leczenie

Katarakta to choroba, którą diagnozuje się stosunkowo szybko – zmętniona soczewka jest widoczna bez użycia specjalistycznego sprzętu. Doświadczony lekarz bez trudu rozpozna zaćmę przy poszerzonych źrenicach, bowiem zmętniona soczewka zupełnie inaczej reaguje na światło. Diagnoza w kierunku zaćmy opiera się zatem wyłącznie na wizycie u okulisty i zbadaniu soczewki.

Zaćma to choroba postępująca – przyjmuje wiele postaci, od początkowej łagodnej, przez zaawansowaną i mocno dojrzałą, która utrudnia już codzienne czynności. Ostatnim, najniebezpieczniejszym stadium jest zaćma przejrzała, która może prowadzić do nieodwracalnej ślepoty.

Nie ma określonych kryteriów, kiedy należy wykonać operację zaćmy – przyjmuje się, że zabieg ten należy wykonać, gdy następuje istotne obniżenie zdolności widzenia uniemożliwiające codzienne funkcjonowanie i pracę. Jeszcze kilkanaście lat temu operowano jedynie zaćmę, która obejmowała prawie całą siatkówkę; dzisiaj operuje się zaćmę już w chwili, gdy uniemożliwia ona normalne wykonywanie codziennych czynności. Operacja jest bowiem jedynym skutecznym sposobem na całkowite wyeliminowanie zaćmy.

Od momentu postawienia diagnozy przez lekarza okulistę do czasu zabiegu chory jest leczony farmakologicznie – krople stosowane codziennie mają za zadanie zatrzymać proces rozwoju zaćmy, ale nie potrafią całkowicie jej wyleczyć.

Jak wygląda operacja zaćmy?

Chirurgiczna operacja zaćmy to stosunkowo powszechny zabieg wykonywany w znieczuleniu miejscowym. Sama operacja zajmuje godzinę, a pacjent jeszcze tego samego dnia wraca do domu. Rocznie w naszym kraju wykonuje się blisko 3 tysiące tego typu operacji. Najbardziej nowoczesne leczenie zaćmy polega na usunięciu zmętniałej soczewki za pomocą ultradźwięków (tak zwana fakoemulsyfikacja) i wszczepieniu w jej miejsce sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej.

Jeszcze do niedawna katarakta była usuwana w drodze cięcia zewnątrztorebkowego, przez które usuwano jądro soczewki i umiejscawiano soczewkę sztuczną. Tak małe cięcie nie wymaga zakładania szwów, a operowany pacjent niezwykle szybko dochodzi do zdrowia. Po zabiegu chirurgicznym zaleca się stosowanie kropli z antybiotykiem i steroidami, które zapobiegają rozwojowi ewentualnego zakażenia. Pacjentowi zalecane jest także unikanie wysiłku i przeciążeń przez okres pierwszych miesięcy.

Sprawdź: Badanie wzroku – na czym polega? Kiedy warto iść do okulisty?