Osteoporoza – przyczyny, objawy, profilaktyka. Jak leczyć osteoporozę i czego unikać?

Czym jest osteoporoza?

Osteoporoza to choroba szkieletu, która często nazywana jest „cichym złodziejem kości”. Wiąże się ze zmniejszeniem odporności mechanicznej (wytrzymałości) kości, a w konsekwencji – ze zwiększonym ryzykiem złamań. Najbardziej narażone na rozwój osteoporozy są kobiety po menopauzie. Rzadziej choroba dotyka mężczyzn w podeszłym wieku [2]. 

Według danych podawanych przez NFZ w 2018 roku w Polsce na osteoporozę chorowało ponad 2 mln osób. Większość (1,7 mln) stanowiły kobiety [4]. Należy jednak podkreślić, że osteoporoza może wystąpić u osób w każdym wieku i bez względu na płeć.

Przeczytaj: Menopauza – objawy przekwitania u kobiet

Osteoporoza – przyczyny i czynniki ryzyka rozwoju 

Ze względu na przyczynę choroby można wyróżnić dwa rodzaje osteoporozy:

• osteoporozę pierwotną – związaną z procesem starzenia się organizmu i zmianami hormonalnymi,
• osteoporozę wtórną – będąca wynikiem chorób lub stosowanych leków.

Osteoporoza pierwotna

Odporność mechaniczna kości zależy przede wszystkim od gęstości mineralnej (ang. bone mineral density, BMD) i jakości tkanki kostnej. Szczytowa masa kostna występuje w wieku ok. 30 lat, później obserwuje się jej powolny spadek podczas starzenia się organizmu.

Zmniejszanie się gęstości mineralnej kości u kobiet znacznie przyspiesza po menopauzie, co związane jest m.in. ze spadkiem poziomu estrogenów. Mężczyźni tracą masę kostną wolniej; ponadto w ich przypadku nie dochodzi do wyraźnego przyspieszenia tego procesu [2]. Osteoporozę będąca konsekwencją spadku masy kostnej w wyniku starzenia się układu szkieletowego określa się jako osteoporozę pierwotną [5].

Na rozwój osteoporozy wpływa wiele czynników. Niektórych z nich, takich jak zaawansowany wiek, predyspozycja genetyczna, płeć żeńska czy rasa biała lub żółta, nie jesteśmy w stanie zmienić. Inne mogą być przez nas modyfikowane, tak aby zminimalizować ryzyko zachorowania. Wśród modyfikowalnych czynników ryzyka rozwoju osteoporozy warto wymienić:

• zbyt małą podaż wapnia,
• zbyt małą lub zbyt dużą podaż fosforu,
• niedobór witaminy D,
• niedobór białka w okresie rozwoju lub nadmiar białka w diecie,
• nadmierne spożycie alkoholu,
• palenie tytoniu,
• picie więcej niż 3 filiżanek kawy dziennie,
• siedzący tryb życia.

Czynnikami ryzyka rozwoju osteoporozy są też: niedobór hormonów płciowych, przedłużony brak miesiączki i nierodzenie [2, 4].

Osteoporoza wtórna

Osteoporoza może także wystąpić wskutek niektórych stanów patologicznych (np. chorób) lub przyjmowania leków – mówimy wtedy o osteoporozie wtórnej.

Wśród schorzeń, które mogą powodować osteoporozę, wymienia się:

• zaburzenia hormonalne (np. nadczynność tarczycy, nadczynność przytarczyc, cukrzyca, endometrioza, hiperprolaktynemia, choroba Addisona),
• choroby układu pokarmowego (np. celiakia, choroba Leśniowskiego i Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, pierwotne zapalenie dróg żółciowych),
• choroby nerek (np. nefropatie z ucieczką wapnia i fosforu, zespół nerczycowy, przewlekła choroba nerek),
• choroby reumatyczne (np. reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, łuszczycowe zapalenie stawów),
• choroby układu oddechowego (np. POChP, mukowiscydoza),
• choroby szpiku i krwi (np. białaczka szpikowa, chłoniaki, hemofilia, niedokrwistość złośliwa) [2].

Osteoporozę wtórną wywołaną przez stosowanie niektórych leków przyjmowanych w leczeniu choroby podstawowej nazywa się osteoporozą jatrogenną (inaczej osteoporoza polekowa). Najczęściej jest ona rezultatem długotrwałego przyjmowania glikokortykosteroidów (GKS). Inne leki mogące stanowić przyczynę osteoporozy jatrogennej to m.in.: hormony tarczycy w dużych dawkach, niektóre leki przeciwpadaczkowe, heparyna, antagoniści witaminy K, leki immunosupresyjne w dużych dawkach, inhibitory pompy protonowej, leki przeciwretrowirusowe [2].

Osteoporoza – objawy

Osteoporoza przez długi czas może rozwijać się bezobjawowo, w ukryciu, powodując pogarszanie się stanu układu kostnego. 

Pierwszy objaw osteoporozy, który jest możliwy do zauważenia to często dopiero złamanie niskoenergetyczne (osteoporotyczne), czyli takie, do którego dochodzi samoistnie lub pod wpływem siły niełamiącej kości u zdrowej osoby (np. w wyniku upadku z wysokości własnego ciała). Złamanie niskoenergetyczne zwykle świadczy o znacznym zaawansowaniu choroby [1, 2, 3].

Złamania dotyczą w pierwszej kolejności kości promieniowej przy nasadzie dolnej, następnie kręgów (trzonów), a u osób w wieku powyżej 70 lat – złamania szyjki kości udowej.

Pojedyncze złamania kręgów kręgosłupa mogą przebiegać bez objawów bólowych, powodując jedynie obniżenie wzrostu chorego. Mnogie złamania mogą natomiast wywoływać np.:

• przewlekły ból kręgosłupa,
• hiperkifozę w odcinku piersiowym,
• ból głowy i karku,
• ból w czasie kaszlu,
• neuropatie z ucisku,
• problemy z funkcjonowaniem układu oddechowego i pokarmowego [2, 5].

Złamania osteoporotyczne zwiększają ryzyko kolejnych złamań i stanowią częstą przyczynę niepełnosprawności osób w podeszłym wieku. Złamania kości udowej są bardzo obciążające dla organizmu, a powikłania mogą zagrażać życiu [1, 5].

Czy osteoporoza boli?

Osteoporoza najczęściej nie powoduje dolegliwości bólowych. Ból pojawia się w momencie występowania złamań osteoporotycznych.

Czytaj także: Ból kości – możliwe przyczyny. Jak łagodzić bóle kości?

Badania na osteoporozę i diagnostyka

Dąży się do tego, by rozpoznać osteoporozę u pacjenta, jeszcze zanim dojdzie do złamania. U kobiet po 65. roku życia, mężczyzn po 70. roku życia oraz u każdej osoby niezależnie od wieku obciążonej co najmniej jednym klinicznym czynnikiem ryzyka złamania ocenia się 10-letnie ryzyko złamań za pomocą kalkulatora ryzyka FRAXT [1, 5].

Jednym z podstawowych badań diagnostycznych w kierunku osteoporozy jest także badanie densytometryczne, umożliwiające pomiar gęstości kości w obrębie kręgosłupa i kości udowej [5].

W diagnostyce lekarz może zlecić też dodatkowe badania, takie jak rentgen, tomografię komputerową czy badania krwi.

Dowiedz się więcej: ​Densytometria (pomiar gęstości kości) – na czym polega?

Czy osteoporozę można wyleczyć?

Całkowite wyleczenie osteoporozy pierwotnej nie jest możliwe. W tym przypadku cel leczenia stanowi poprawa gęstości kości. Stosuje się metody niefarmakologiczne (zawsze) oraz leki (w niektórych przypadkach) [1].

Możliwość zahamowania lub wyleczenia osteoporozy wtórnej zależy natomiast od choroby podstawowej.

Leczenie osteoporozy

Głównym celem leczenia osteoporozy jest zapobieganie występowaniu złamań. W terapii często stosuje się połączenie modyfikacji stylu życia i minimalizowania ryzyka upadków z regularnym przyjmowaniem leków (o ile lekarz takie zaleci).

Leki na osteoporozę

Leczenie farmakologiczne osteoporozy wdraża się w określonych przypadkach. Dobierając lek, lekarz uwzględnia m.in.:

• wiek chorego,
• ryzyko złamań,
• choroby współistniejące.

Najczęściej stosuje się bisfosfoniany doustne (alendronian, rizedronian, ibandronian). Alternatywą dla bisfosfonianów jest denosumab [1].

Niefarmakologiczne metody leczenia osteoporozy

Postępowanie niefarmakologiczne w leczeniu osteoporozy obejmuje eliminację lub ograniczanie modyfikowalnych czynników ryzyka osteoporozy oraz zapobieganie złamaniom poprzez:

• korekcję zaburzeń widzenia,
• leczenie zaburzeń równowagi,
• odpowiednie ćwiczenia fizyczne – poprawiające sprawność ruchową i wzmacniające mięśnie,
• noszenie antypoślizgowego obuwia,
• stosowanie pomocy ortopedycznych (np. kule, laski),
• przystosowanie pomieszczeń mieszkalnych – zapewnienie dobrego oświetlenia, umocowanie podpórek, usunięcie obiektów, o które można się potknąć.  

Kluczowe znaczenie ma również odpowiednia dieta bogata w wapń i witaminę D. W razie potrzeby stosuje się suplementy diety.

Profilaktyka osteoporozy – jak zapobiegać chorobie kości?

Zapobieganie osteoporozie opiera się w większości przypadków na prowadzeniu zdrowego stylu życia. Prawidłowe nawyki należy wprowadzać już od najmłodszych lat, a znajomość czynników ryzyka pozwala minimalizować prawdopodobieństwo wystąpienia tej choroby kości.

3 główne filary, które pomagają zmniejszać ryzyko utraty masy kostnej to:

• regularna aktywność fizyczna,
• stosowanie diety bogatej w wapń i witaminę D,
• unikanie używek, m.in. ograniczenie ilości spożywanego alkoholu i wypalonych papierosów.

Pamiętaj również o regularnych badaniach profilaktycznych – zapytaj lekarza o skierowanie na badanie gęstości kości (densytometrię). W Świecie Zdrowia możesz także skorzystać z pakietu badań laboratoryjnych OSTEOPOROZA, który sprawdza ryzyko niedoborów przyczyniających się do rozwoju choroby.

Kluczowe jest również leczenie chorób upośledzających metabolizm kostny. W przypadku ryzyka wystąpienia osteoporozy polekowej związanej ze stosowaniem glikokortykosteroidów – lekarz powinien odpowiednio zaplanować leczenie, aby ograniczyć stosowanie tych leków, zmniejszyć ich dawki i skrócić czas terapii do koniecznego minimum [2].

Dieta przy osteoporozie – na co zwrócić uwagę?

Prawidłowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki osteoporozy. Prowadź zdrową i różnorodną dietę bogatą w owoce i warzywa, ale szczególną uwagę zwróć na dostarczanie odpowiedniej ilości wapnia. Najlepszym źródłem tego pierwiastka są m.in.:

• mleko i jego przetwory, np. jogurty, kefiry, ser żółty,
• soja, mak, fasola,
• natka pietruszki, koperek,
• figi,
• niektóre ryby, np. sardynki w oleju.

Podczas zakupów warto też wybierać produkty wzbogacone w wapń, np. płatki śniadaniowe, soki owocowe. 

Jednocześnie należy uważać na pokarmy ograniczające wchłanianie wapnia, czyli przede wszystkim warzywa zawierające kwas szczawiowy (np. szpinak) i ziarna zbóż zawierające kwas fitynowy (np. otręby pszenne). Jeśli dieta nie pokrywa zapotrzebowania w pełni, wskazana jest suplementacja wapnia [2]. Przed rozpoczęciem stosowania preparatów skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Sprawdź: Leki i suplementy z wapniem w tabletkach i w syropie bez recepty

Oprócz tego należy zapewniać sobie zalecaną dawkę witaminy D. U osób starszych, u których zaburzona jest jej synteza ze skóry, wskazana może być suplementacja. O jej zasadności oraz odpowiedniej dawce decyduje lekarz.

Sprawdź: Witamina D3 w kapsułkach, tabletkach i kroplach bez recepty

W diecie ważna jest też optymalną ilość białka (ok. 1,2 g na kilogram masy ciała dziennie), potasu oraz magnezu – pomoże to podtrzymać sprawność układu mięśniowo-szkieletowego i poprawić gojenie się złamań [2, 5].

Aktywność fizyczna w profilaktyce osteoporozy

Regularna aktywność fizyczna wzmacnia mięśnie, minimalizuje ryzyko upadków i złamań kości. Optymalna dawka ruchu to ok. 30-60 minut dziennie.

Pamiętaj, aby dostosować aktywność do swoich możliwości i preferencji. Ruch to nie tylko długie i męczące ćwiczenia – nawet spacer, nordic walking czy pływanie mogą pomóc minimalizować ryzyko chorób, poprawiać samopoczucie i przynosić przyjemność z aktywności. Zalecane rodzaje ćwiczeń to:

• ćwiczenia wzmacniające siłę mięśni, ćwiczenia siłowe,
• ćwiczenia poprawiające wytrzymałościowe i kondycję (marsz, nordic walking, taniec, basen),
• ćwiczenia rozciągające, poprawiające zakres ruchu, wspierające koordynację ruchową.

W doborze odpowiedniego zestawu ćwiczeń, który wzmocni Twoje mięśnie i poprawi sprawność może pomóc Ci fizjoterapeuta.

Może Cię również zainteresować: