Stabilność postawy jest osiągana poprzez utrzymywanie środka ciężkości ciała nad podstawą podparcia, zarówno w spoczynku, jak i podczas ruchu. Fizjologiczne aspekty równowagi ciała, takie jak równowaga statyczna i dynamiczna oraz kontrola postawy, są ściśle związane z funkcjonowaniem układu czuciowego, ośrodkowego układu nerwowego (OUN) i układu nerwowo-mięśniowego. Układ czuciowy odpowiada za pozycję ciała i jego orientację przestrzenną, OUN przetwarza bodźce sensoryczne i interpretuje je, kontrolując jednocześnie ruchy, natomiast układ nerwowo-mięśniowy reaguje na bodźce przekazywane przez OUN.
W miarę upływu lat zachodzą zmiany w mechanizmach kontroli postawy. Zmiany te, związane głównie z procesami starzenia się oraz oddziaływaniem przedsionkowym i somatosensorycznym, mogą powodować zaburzenia w przekazywaniu właściwych informacji do OUN. Efektem tych zmian mogą być zaburzenia równowagi podczas chodzenia oraz wystąpienie problemów ze stabilnością postawy.
Zaburzenia równowagi według ICD 10
Według klasyfikacji IC 10, zaburzenia równowagi opisywane są jako R26, czyli zaburzenia chodu i poruszania się. Podkategorie tego schorzenia obejmują:
- R26.0 – chód ataktyczny; chód chwiejny,
- R26.1 – chód paralityczny; chód spastyczny
- R26.2 – utrudnienie poruszania się niesklasyfikowane gdzie indziej,
- R26.8 – inne i nieokreślone zaburzenia chodu i poruszania się.
Zaburzenia równowagi – przyczyny
Dysfunkcje w układach odpowiedzialnych za utrzymanie równowagi są przyczyną zaburzeń stabilności. Można wyróżnić kilka czynników, które wpływają na ten stan:
- choroby błędnika – obejmujące część ucha wewnętrznego, która kontroluje równowagę. Choroby takie jak Ménière’a, zapalenie błędnika i kamica kanałowa często prowadzą do zaburzeń równowagi,
- choroby neurologiczne – nieprawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego manifestuje się często zaburzeniami równowagi, koordynacji i chodu. Pacjenci z chorobami takimi jak stwardnienie rozsiane, udar mózgu, nowotwory mózgu, choroba Parkinsona i ataksja doświadczają podobnych dolegliwości,
- schorzenia laryngologiczne – ponieważ błędnik odpowiedzialny za równowagę znajduje się w uchu środkowym, choroby tego narządu, takie jak przewlekłe zapalenie ucha środkowego, guz nerwu słuchowego i otoskleroza, mogą prowadzić do trudności w utrzymaniu stabilności,
- problemy z ciśnieniem krwi – na przykład hipotensja ortostatyczna i przewlekłe niedociśnienie tętnicze,
- niektóre leki – w tym leki na nadciśnienie, uspokajające, antydepresyjne, przeciwpadaczkowe, moczopędne,
- substancje chemiczne – takie jak alkohol i narkotyki,
- zaburzenia psychiczne, nerwica i stres – mogą wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego, co skutkuje zaburzeniami równowagi.
Zaburzenia równowagi – objawy
Poza kwestiami związanymi z niestabilnością o zróżnicowanym stopniu nasilenia, zaburzenia równowagi mogą manifestować się także poprzez inne symptomy, takie jak:
- uczucie zawrotów głowy,
- niestabilność i chwiejność w chodzeniu,
- szumy w uszach, odczucie dzwonienia, trudności ze słuchem,
- odczucie nudności, a nawet wymioty (często związane z zawrotami głowy),
- trudności z pamięcią i skupieniem uwagi.
Zaburzenia równowagi mogą występować na różnych poziomach anatomicznych i fizjologicznych, co wpływa na charakter chodu. Poniżej przedstawione są trzy poziomy zaburzeń chodu.
Zaburzenia chodu niskiego poziomu (LLGD – Lower Level Gait Disorders)
Przyczyny
Wynikają z uszkodzeń obwodowych narządów ruchu, układów czucia (głównie głębokiego), a także narządów zmysłów, takich jak wzrok i równowaga, oraz układu przedsionkowo-błędnikowego. Choroby stawów, zapalenia oraz schorzenia nerwowo-mięśniowe są również powiązane z tym poziomem zaburzeń.
Objawy
Mogą obejmować niestabilność chodu, trudności w utrzymaniu równowagi, czy też nieprawidłowe odczucia sensoryczne wpływające na sposób poruszania się.
Środkowy poziom zaburzeń chodu (MLGD – Middle Level Gait Disorders)
Przyczyny
Wynikają z uszkodzeń struktur głębokich mózgu, takich jak wzgórze i jądra podstawy, a także pień mózgu i móżdżek. Związane są z nieprawidłową integracją bodźców sensorycznych w „mapę przestrzenną” ruchu lub nieprawidłową modulacją siły mięśniowej w strukturach jąder podkorowych, móżdżku i dróg korowo-rdzeniowych.
Objawy
Mogą obejmować chód hemiplegiczny, móżdżkowy oraz wynikający z uszkodzenia lub dysfunkcji układu pozapiramidowego.
Najwyższy poziom zaburzeń chodu (HLGD – Higher Level Gait Disorders)
Przyczyny
W tym przypadku zalicza się m.in. chód ostrożny, podkorowe zaburzenia równowagi, czołowe zaburzenia równowagi, izolowane zaburzenia rozpoczęcia chodu (zastygnięcia), chód czołowy i psychogenne zaburzenia chodu.
Objawy
Objawy na tym poziomie obejmują ostrożny, niestabilny chód, trudności w utrzymaniu równowagi, a także specyficzne zaburzenia ruchu związane z obszarami mózgu odpowiedzialnymi za planowanie i kontrolę ruchu.
Rozpoznanie i leczenie zaburzeń chodu zależą od dokładnej oceny poziomu i przyczyny zaburzeń, co pozwala dostosować odpowiednie interwencje terapeutyczne.
Zaburzenia równowagi u dziecka
Zaburzenia równowagi u dzieci to kwestia dość powszechna. Ze względu na subiektywny charakter doświadczanych objawów oraz trudności w opisaniu ich przez dzieci, problemy te często pozostają niezidentyfikowane i są bagatelizowane. Zazwyczaj tylko wtedy, gdy są one bardzo nasilone lub towarzyszą im inne objawy, zwracają uwagę rodziców, opiekunów lub lekarzy. U małych dzieci rodzice zazwyczaj jako pierwsi zauważają niezdarność ruchów, częste upadki, potknięcia lub trudności w nauce jazdy na rowerze.
Najczęstszymi powodami, które mogą wywoływać zawroty głowy u dzieci są:
- migrena związana z zaburzeniami przedsionkowymi,
- łagodne zawroty głowy związane z położeniem ciała,
- idiopatyczne przyczyny,
- zapalenie neuronu przedsionkowego,
- zawroty głowy po urazie,
- omdlenie i zaburzenia ortostatyczne,
- zjawiska psychogenne,
- choroba Meniere’a,
- napadowe ataki zawrotów głowy,
- łagodne napadowe zawroty głowy,
- przewlekłe wysiękowe zapalenie ucha środkowego,
- obustronna westybuloapatia,
- guzy w obrębie OUN,
- infekcje dróg oddechowych.
Leczenie zaburzeń równowagi
W leczeniu zawrotów głowy kluczowe jest dostosowanie terapii do przyczyn objawów.
Leczenie objawowe – ma na celu złagodzenie lub usunięcie odczuwanych objawów. Obejmuje stosowanie leków przeciwwymiotnych, przeciwzawrotowych oraz uspokajających.
Leczenie farmakologiczne lub chirurgiczne
Polega na stosowaniu leków naczyniowych lub podawanie leków do jamy bębenkowej. Leczenie to obejmuje także chirurgiczne podejście przyczynowe, takie jak operacje ucha środkowego.
Rehabilitacja i manewry uwalniające
Stosuje się je w celu łagodzenia położeniowych zawrotów głowy lub następstw uszkodzenia narządu przedsionkowego.
Leczenie choroby Meniere’a
Sposób leczenia choroby Meniere’a obejmuje zabiegi chirurgiczne, zakładanie drenażu wentylacyjnego, a także wstrzykiwanie leków (np. steroidów) do jamy bębenkowej.
Leczenie objawowe jest stosowane krótkoterminowo i jednocześnie łączy się z identyfikacją przyczyn zawrotów głowy. Kluczowe jest ustalenie przyczyny, co umożliwia wprowadzenie ukierunkowanej farmakoterapii, mającej na celu zmniejszenie lub całkowite wyeliminowanie zawrotów głowy.
Leki na zaburzenia równowagi
W doraźnej farmakoterapii, ze względu na towarzyszące uczucie lęku, stosuje się leki przeciwlękowe o działaniu ośrodkowym, które działają uspokajająco. Można także zastosować ziołowe leki bez recepty na zaburzenia równowagi.
Leki przeciwhistaminowe (I generacji) i neuroleptyczne hamują ośrodek wymiotny i odruchy błędnikowe, co ma zastosowanie w leczeniu objawowym zawrotów głowy. Leki naczynioaktywne są używane w przewlekłej terapii, poprawiając krążenie mózgowe i natlenienie komórek, często w połączeniu z innymi lekami.
