Histerektomia – co to jest?
Histerektomia to zabieg chirurgiczny polegający na usunięciu macicy – operacja jest nieodwracalna i wykonywana wyłącznie ze ściśle określonych wskazań medycznych. Jest to druga po cesarskim cięciu najczęściej wykonywana operacja ginekologiczna. Nazwa zabiegu oznacza dosłownie usunięcie macicy (z gr. „hystera” oznacza macicę, a „ektemnein” – działać chirurgicznie, wycinać). W przebiegu operacji często usuwane są również inne żeńskie narządy, takie jak jajniki, jajowody, szyjka macicy czy górna część pochwy. Pod tym kątem zabiegi dzieli się na kilka kategorii:
- histerektomia radykalna – całkowite usunięcie macicy, szyjki macicy, górnej części pochwy i przymacicza. Zabieg jest wykonywany przede wszystkim ze wskazań onkologicznych, często jednocześnie usuwa się również węzły chłonne, jajniki i jajowody;
- histerektomia całkowita – usunięcie całej macicy (trzonu i szyjki macicy);
- histerektomia całkowita z usunięciem przydatków – usunięcie całej macicy (trzonu i szyjki) oraz jajników i jajowodów;
- histerektomia częściowa (nadszyjkowa) – usunięcie macicy z pozostawieniem szyjki macicy, najbardziej oszczędzający z rodzajów histerektomii wybierany dla pacjentek z mięśniakami macicy i nieprawidłowym krwawieniem macicznym.
Histerektomia – przyczyny usunięcia macicy
Histerektomia stanowi drugą (po cesarskim cięciu) najczęściej wykonywaną operację ginekologiczną w Polsce i Europie. Obecnie szacuje się, że nawet 20% populacji kobiet ma lub będzie miało macicę usuniętą ze względów medycznych. Powody kwalifikujące pacjentkę do zabiegu histerotomii dzieli się na onkologiczne i nieonkologiczne, a te najczęściej występujące to:
- endometrioza – rozrost błony śluzowej macicy (endometrium) poza jamą macicy często powoduje ból i nieprawidłowe krwawienie, a operacja zalecana jest dla pacjentek z bardzo nasilonymi objawami oraz dla kobiet, dla których zachowanie płodności nie jest priorytetem i u których zawiodły inne metody leczenia;
- nieprawidłowe, bardzo obfite krwawienie miesiączkowe – nieregularne lub nadmierne krwawienie miesiączkowe, w każdym cyklu trwające dłużej niż tydzień, obniżające jakość życia, powodujące silne dolegliwości bólowe oraz gdy zawiodły inne metody leczenia;
- mięśniaki macicy – narośle na ścianie macicy o łagodnym, nieonkologicznym charakterze, pojedyncze lub występujące w skupiskach, mogące powodować silny ból i krwawienia;
- wypadanie macicy – przyczyną tego stanu jest osłabienie lub nadmierne rozciągnięcie mięśni dna miednicy, a histerektomia do niedawna była główną metodą leczenia tej uciążliwej przypadłości (dziś częściej wykorzystuje się technikę podwieszania macicy z wykorzystaniem siatki lub operację podwieszenia macicy do kości krzyżowej);
- nowotwory ginekologiczne – histerektomia bywa niezbędna w leczeniu raka lub stanu przedrakowego endometrium, szyjki macicy lub trzonu macicy;
- profilaktyka nowotworów układu rozrodczego – na zabieg decydują się m.in. niektóre pacjentki z rakiem w wywiadzie rodzinnym i z mutacją genów BRCA1 lub BRCA2 (związanych z ryzykiem rozwoju raka piersi czy raka jajnika, ale mogących przyczyniać się także do rozwoju surowiczego raka trzonu macicy);
- korekta płci u transpłciowych mężczyzn – radykalna histerektomia pozwala zapobiec przyszłym problemom ginekologicznym, a w niektórych krajach również pomóc w uzyskaniu nowej prawnej dokumentacji płci;
- patologiczne stany po porodzie – histerektomia położnicza bywa konieczna dla ratowania życia i zdrowia kobiety, m.in. w sytuacji rozpoznania łożyska percreta, w którym dochodzi do przerastania kosmków przez całą ścianę macicy i wrastania ich w otaczające narządy np. ścianę pęcherza moczowego, w silnej atonii macicy (niezdolności do obkurczania się), a czasem także jako środek ostateczny w przypadku nadmiernego krwawienia położniczego.
Histerektomia – techniki operacyjne
Operacja histerektomii jest poważnym zabiegiem chirurgicznym wykonywanym w znieczuleniu ogólnym, metodą klasyczną (otwartą) lub metodami małoinwazyjnymi, takimi jak laparoskopia, również z wykorzystaniem systemu robotycznego.
- histerektomia brzuszna – wciąż najczęściej wykonywana (w Polsce w 90% przypadków) metoda polegająca na otwarciu powłok brzusznych, zazwyczaj poprzez poprzeczne nacięcie powyżej kości łonowej (jak podczas cesarskiego cięcia). Technika umożliwia lekarzowi pełny dostęp do struktur macicy i przydatków, wykorzystywana jest więc w zabiegu histerektomii radykalnej i całościowej. Czas rekonwalescencji po otwartej histerektomii brzusznej wynosi zazwyczaj 4 do 6 tygodni.
- histerektomia przezpochwowa (histerektomia waginalna) – zabieg chirurgiczny wykonywany przez kanał pochwy, bez otwierania powłok brzusznych. Technika przezpochwowa uważana jest za mniej inwazyjną od techniki brzusznej, bezpieczniejszą, z mniejszym ryzykiem powikłań, krótszym pobytem w szpitalu, krótszym czasem gojenia i z brakiem widocznych blizn. W Polsce wciąż jeszcze wykonywana stosunkowo rzadko, ale np. w Niemczech stanowi około połowę wszystkich zabiegów histerektomii.
- histerektomia laparoskopowa i robotyczna – najmniej inwazyjna z technik zabiegowych wykorzystywanych w histerektomii. Wymaga trzech do pięciu nacięć w powłokach brzusznych, przez które wprowadza się kamerę endoskopową oraz zminiaturyzowane narzędzia chirurgiczne. Zabieg wykonuje operator samodzielnie lub z wykorzystaniem robota i konsoli z obszarem zdalnego sterowania. Z operacją metodą laparoskopowa wiąże się mniejsze ryzyko bólu pooperacyjnego, mniejsza utrata krwi i szybsza rekonwalescencja.
Histerektomia – powikłania
Histerektomię cechuje niska śmiertelność okołooperacyjna, szacowana na mniej niż 1%. Powikłania śródoperacyjne oraz powikłania oddalone w czasie są częstsze, zwłaszcza przy wykorzystaniu operacyjnych technik przezbrzusznych. Ryzyko jest większe u pacjentek leczonych onkologicznie, w złym stanie ogólnym, z chorobami przewlekłymi. Najczęstsze powikłania operacyjne histerektomii to:
- infekcje z gorączką (nawet u 30% pacjentek),
- krwotoki,
- uszkodzenia pęcherza moczowego, moczowodów lub jelita,
- uszkodzenia nerwów miednicy mniejszej,
Odległe konsekwencje histerektomii to przede wszystkim:
- obniżenie narządów miednicy mniejszej oraz powiązane z tym dysfunkcje układu moczowego, takie jak częstomocz, nietrzymanie moczu, nawracające infekcje dróg moczowych,
- zaburzenia statyki narządów miednicy mniejszej, w tym zaburzenia funkcji seksualnych (zmniejszenie doznań, problemy z nawilżeniem pochwy podczas współżycia),
- zaburzenia nastroju, w tym depresja, związane m.in. z utratą fragmentu ciała stanowiącego dla niektórych pacjentek symbol kobiecości, a w wielu przypadkach również utratą szans na biologiczne macierzyństwo (lub kolejne ciąże)
- przyspieszona menopauza u kobiet w wieku rozrodczym, u których wraz z macicą usunięto obydwa jajniki.
Pacjentki poddane histerektomii częściowej (nadszyjkowej) wciąż pozostają w grupie ryzyka wystąpienia raka szyjki macicy. Szyjka nie zostaje usunięta – konieczne jest regularne wykonywanie wymazów (cytologii) w celu wykrycia dysplazji lub raka na możliwie wczesnym etapie rozwoju.
Pacjentki poddane histerektomii częściowej (nadszyjkowej) wciąż pozostają w grupie ryzyka wystąpienia raka szyjki macicy, gdyż szyjka nie zostaje usunięta – konieczne jest regularne wykonywanie wymazów (cytologii) w celu wykrycia dysplazji lub raka na możliwie wczesnym etapie rozwoju.
