Suchość w ustach może być wynikiem stosowania niektórych terapii, używek czy niewłaściwej diety. Jest to również jeden z symptomów wielu chorób, w tym m.in. cukrzycy. Z tego powodu suchość w ustach zdecydowanie należy do objawów, które wymagają konsultacji z lekarzem.

Suchość w jamie ustnej – rola śliny

Jak powszechnie wiadomo, za nawilżenie jamy ustnej odpowiada ślina, czyli składająca się przede wszystkim z wody substancja produkowana przez gruczoły ślinowe. Warto wiedzieć, że nawet 90-98 proc. dobowej produkcji śliny odbywa się w ciągu dnia (0,5 do 1 litra), przede wszystkim poprzez stymulację towarzyszącą m.in. spożywaniu pokarmów. Ślina odpowiada jednak nie tylko za nawilżanie jamy ustnej. Ma właściwości:

• ochronne (działa przeciw drobnoustrojom, neutralizuje kwaśne związki i ma wpływ na kondycję szkliwa zębów);
• trawienne (zawarty w ślinie enzym amylaza odpowiada za trawienie cukrów, ułatwia rozdrabnianie i przełykanie pokarmów);
• ułatwiające mówienie (zapewnia niezbędne nawilżenie aparatu mowy).

Suchość w gardle – objawy

Jak można się więc przekonać, suchość w ustach wynikająca z deficytów śliny ma niebagatelne znaczenie dla naszego zdrowia. Jak jednak rozpoznać, że mamy do czynienia z suchością w ustach? Najbardziej oczywistym objawem suchości w ustach jest uczucie nadmiernego wysuszenia wewnętrznej części policzków, podniebienia i języka (może występować jego pieczenie) oraz ogólnej suchości w gardle i na wargach. Jednocześnie występują problemy z przełykaniem czy mówieniem. Nadmierne wysuszenie jamy ustnej może prowadzić do mechanicznych uszkodzeń nabłonka. Suchość w ustach może też wywoływać nieprzyjemny zapach i zaburzenia smaku.

Przyczyny suchości w ustach

Przyczyny kserostomii można podzielić ze względu na ich genezę na te, które towarzyszą chorobom, oraz te, które nie są związane ze schorzeniami. Najpierw przyjrzyjmy się tym drugim przyczynom suchości w ustach.

Pamiętajmy, że niestymulowana podczas snu produkcja śliny nie jest powodem do niepokoju. Jeśli sytuacja się powtarza, warto rozpatrzyć takie przyczyny, jak nadmierne wysuszenie pomieszczenia, w którym śpimy, jego nieodpowiednia wentylacja, a także niewłaściwe nawodnienie organizmu. Problem może też nasilać spożywanie zbyt słonych lub zbyt ostrych potraw. Ponadto objaw może wystąpić podczas biegunki czy wymiotów, które odwadniają organizm.

Suchość w ustach powodują również używki, takie jak alkohol, papierosy, narkotyki, a także niektóre leki. O ile z tych pierwszych trzeba po prostu zrezygnować, to w przypadku problemów związanych z farmakoterapią należy skonsultować się z lekarzem. Wpływ na produkcję śliny mają także hormony. Zaburzenia mogą pojawić się np. podczas menopauzy. Suchość w ustach może być także następstwem radioterapii oraz stresu.

Suchość w ustach może być objawem chorobowym. W celu postawienia diagnozy należy określić objawy towarzyszące. Niezbędna jest zatem konsultacja lekarska.

Poniżej lista chorób, którym towarzyszy suchość w ustach.

 Suchość w ustach a cukrzyca

Suchość w ustach należy do typowych symptomów cukrzycy typu 2. (dotyka 40-80 proc. chorych na cukrzycę), obok innych schorzeń jamy ustnej, jak próchnica zębów, zapalenie przyzębia, zakażenie grzybicze, neuropatia czy choroby błony śluzowej. Warto zaznaczyć, że kluczową rolę w ilości wytwarzanej śliny u chorych na cukrzycę ma właściwe kontrolowanie choroby. Należy też podkreślić, że dysfunkcja produkcji śliny u chorych na cukrzycę może mieć poważne konsekwencje w postaci osłabienia układu immunologicznego (ochronna funkcja śliny).

Cukrzyca może powodować niezapalne, nienowotworowe powiększenie ślinianek przyusznych. Dochodzi do niego wskutek nagromadzenia tłuszczu w śliniankach, co prowadzi następnie do powiększenia jednostek wydzielniczych. Następstwem ich przerostu jest m.in. zmniejszenie ilości wytwarzania śliny, a w konsekwencji – suchość w ustach. Wśród źródeł suchości w ustach u cukrzyków wymienia się również odwodnienie oraz stosowanie niektórych leków, takich jak diuretyki, leki przeciwdepresyjne czy hipotensyjne.

Suchość w ustach przy cukrzycy może także prowadzić do takich dolegliwości, jak:

• język mosznowy (głębokie bruzdy na wierzchu języka);
• romboidalne zapalenie grzbietu języka (zanik brodawek w linii w tylnej części grzbietu języka);
• geograficzne zapalenie języka (ogniskowy, nieregularny zanik brodawek);
• zanik błony śluzowej;
• pleśniawki;
• grzybica jamy ustnej – kandydoza (w związku ze zwiększonym stężeniem glukozy w ślinie powstaje sprzyjające środowisko dla rozwoju grzyba Candida);
• liszaje;
• uczucie pieczenia błony śluzowej jamy ustnej.

Należy pamiętać, że suchość w ustach nie musi oznaczać cukrzycy. Poza tym objawem występują również takie, jak nasilone pragnienie, częstomocz, pogorszenie widzenia, senność i chroniczne zmęczenie, uczucie mrowienia dłoni i stóp.

Niedoczynność tarczycy i suchość w ustach

Suchość w ustach należy także do symptomów niedoczynności tarczycy i szerszego spektrum objawów – BMS, czyli Burning Mouth Syndrome (zespół pieczenia jamy ustnej). BMS wiąże się z uczuciem pieczenia, wrażeniem palenia lub kłucia w ustach (może dotyczyć tylko języka i/lub warg), czasami ze swędzeniem.

Poza suchością w ustach BMS może powodować zaburzenia smaku i wrażenie utrzymującego się metalicznego, gorzkawego posmaku. Suchość w ustach może prowadzić także do problemów z przełykaniem oraz do makroglozji, czyli przerostu języka. Do częstych objawów niedoczynności tarczycy zalicza się:

• ogólne osłabienie i senność;
• uczucie zimna;
• zaparcia;
• przybieranie na wadze;
• obrzęk szyi i twarzy;
• obniżenie libido oraz zaburzenia wzwodu;
• zaburzenia cyklu miesiączkowego;
• suchość skóry, łamliwość włosów;
• ciemne przebarwienia na skórze w obrębie stawów.

Suchość w ustach w chorobach tkanki łącznej

Suchość w ustach jest również jednym z objawów towarzyszących chorobom tkanki łącznej, m.in. tocznia rumieniowatego i zespołu Sjorgena. W toczniu rumieniowatym dochodzi do zmian błon śluzowych jamy ustnej, najczęściej w postaci nadżerek, owrzodzeń czy bliznowacenia. Pozostałe objawy charakterystyczne to m.in.:

• rumień na policzkach w kształcie motyla oraz rumień krążkowy;
• zapalenie oraz bóle stawów;
• białkomocz;
• zapalenie błon surowiczych (opłucna, osierdzie);
• nadwrażliwość na światło;
• drgawki, psychozy.

W przypadku zespołu Sjorgena dochodzi do uszkodzeń w obrębie gruczołów ślinowych. Prowadzi to do suchości w ustach oraz przerostu ślinianek przyusznych. Pojawiają się także zaburzenia smaku i uszkodzenia śluzówki. Ponadto do typowych objawów zalicza się m.in.:

• pieczenie oczu (przesuszenie spojówek);
• osłabienie;
• bóle stawów;
• uczucie zimna i zasinienie palców rąk;
• problemy ze snem.

Suchość jamy ustnej podczas grzybicy

Grzybica jamy ustnej (kandydoza) może objawiać się m.in. suchością w ustach, białym nalotem na języku i podniebieniu oraz innymi zmianami w obrębie ust, jak np.:

• owrzodzenia i nadżerki;
• biały język;
• uczucie pieczenia jamy ustnej;
• środkowe romboidalne zapalenie języka.

Alergie i suchość w ustach

Suchość w ustach jest jednym z objawów zespołu alergii jamy ustnej, na który narażeni są pacjenci uczuleni na pyłki roślin. Do wystąpienia objawów dochodzi po spożyciu pokarmu zawierającego alergen.

Do typowego dla alergii wziewnej nieżytu nosa dochodzą stopniowo także takie objawy, jak obrzęk, swędzenie i pieczenie jamy ustnej, warg, gardła oraz krtani, zapalenie spojówek. Trzeba zwrócić uwagę, że zespołowi alergii jamy ustnej może towarzyszyć wstrząs anafilaktyczny. Pojawia się w co 10. przypadku tego rodzaju alergii i może zagrażać życiu, dlatego niezwykle ważny jest pilny kontakt z lekarzem.

Anemia mikrocytarna a suchość w ustach

Suchość w ustach może być symptomem anemii (niedokrwistości), wywołanej przez różnego rodzaju zaburzenia związane z krwią. Anemia może wynikać m.in. z opisywanego wyżej tocznia rumieniowatego czy infekcji, w tym grzybiczych, a także z  niedoboru żelaza (anemia mikrocytarna).

W przypadku tego ostatniego deficytu objawy mogą koncentrować się właśnie w jamie ustnej, powodując obrzęk i stany zapalne języka, a także jego bladość i nietypową gładkość. Ponadto w anemii mikrocytarnej dochodzić może do suchości w ustach, pieczenia, pęknięć w kącikach ust oraz ogólnego owrzodzenia jamy ustnej.

Inne ogólne objawy anemii to: 

• ogólne osłabienie i męczliwość, omdlenia;
• bladość skóry, ust oraz powiek, a także śluzówek jamy ustnej;
• osłabienie paznokci i włosów (łamliwość, wypadanie);
• duszności;
• bóle i zawroty głowy;
• zaburzenia koncentracji;
• zaburzenia rytmu serca oraz kołatanie serca i częstoskurcz.

Suchość w ustach i AIDS

AIDS, czyli zespół nabytego niedoboru odporności wywoływany przez wirusa HIV, może objawiać się suchością w ustach, która pojawiać się może wraz z innym objawem – kandydozą jamy ustnej i gardła. Do głównych symptomów zalicza się jednak poważną utratę masy ciała (więcej niż 10 proc.), przewlekłe biegunki oraz utrzymującą się powyżej miesiąca gorączkę. Inne objawy to:

• powracający półpasiec;
• świąd skóry;
• nawracająca opryszczka;
• brak apetytu;
• powiększenie węzłów chłonnych;
• bóle mięśni i stawów;
• senność;
• potliwość;
• męczliwość;
• objawy neurologiczne.

W przypadku podejrzenia zakażenia wirusem HIV niezbędna jest konsultacja z lekarzem i wykonanie specjalnego testu.