📌 Wiedza w pigułce
- Trichotillomania polega na nawracającym wyrywaniu włosów, które prowadzi do widocznych ubytków i utrudnia codzienne funkcjonowanie.
- Włosy mogą być wyrywane ze skóry głowy, brwi, rzęs, brody oraz innych owłosionych części ciała.
- Długotrwałe wyrywanie może uszkodzić mieszki włosowe i spowodować niepełny lub trwały brak odrostu.
- Najlepiej przebadaną metodą leczenia jest terapia poznawczo-behawioralna wykorzystująca trening odwracania nawyku.
Czym jest trichotillomania?
Trichotillomania, czyli hair-pulling disorder, oznacza nawracające wyrywanie włosów prowadzące do ich utraty. Zgodnie z kryteriami DSM-5-TR osoba wielokrotnie próbuje przestać wyrywać włosy, a objawy powodują cierpienie lub utrudniają funkcjonowanie. Nie mogą być lepiej wyjaśnione chorobą skóry, działaniem substancji ani innym zaburzeniem psychicznym.
W starszych klasyfikacjach trichotillomanię zaliczano do zaburzeń kontroli impulsów lub zaburzeń nawyków i popędów. Obecnie znajduje się w spektrum OCD, choć nie musi wiązać się z natrętnymi myślami typowymi dla OCD. Określenie „trichotillomania nerwica” jest potoczne.
Trichotillomania a zwykłe manipulowanie włosami
Skręcanie włosów lub okazjonalne wyrwanie pojedynczego włosa nie oznacza zaburzenia. Rozpoznanie bierze się pod uwagę, gdy zachowanie jest powtarzalne, prowadzi do ubytków, trudno je powstrzymać i wpływa na życie.
Wyrywanie włosów z głowy może też współwystępować z łysieniem plackowatym, infekcjami, chorobami zapalnymi skóry lub łysieniem androgenowym. Dlatego wyrywanie włosów nie zawsze oznacza trichotillomanię. W celu wykluczenia innych przyczyn potrzebne bywa badanie dermatologiczne i trichoskopia.
Jakie są objawy trichotillomanii?
Objawy trichotillomanii mogą obejmować:
- nawracające wyrywanie włosów;
- przerzedzenie włosów lub nieregularne ogniska łysienia;
- nieudane próby zaprzestania;
- silną potrzebę wykonania czynności;
- oglądanie, skręcanie, gryzienie lub przesuwanie wyrwanych włosów między palcami;
- napięcie, nudę albo niepokój przed zachowaniem;
- uczucie ulgi lub uspokojenia po wyrwaniu włosów;
- ukrywanie ubytków fryzurą, makijażem lub czapką;
- wstyd, unikanie ludzi i pogorszenie jakości życia.
Nie każda osoba odczuwa napięcie przed wyrwaniem ani ulgę później. U części pacjentów zachowanie jest automatyczne i pojawia się podczas czytania, nauki lub oglądania telewizji. Inni świadomie poszukują włosa o określonej strukturze i odczuwają przymus jego usunięcia.
Z jakich miejsc wyrywane są włosy?
Najczęściej problem dotyczy owłosionej skóry głowy, brwi i rzęs. Może też obejmować brodę i inne owłosione części ciała.
Trichotillomania rzęs i brwi jest szczególnie widoczna, przez co może zwiększać wstyd. Uszkodzenie okolicy oka może także prowadzić do podrażnień i infekcji.
Dlaczego dochodzi do wyrywania włosów?
Przyczyny trichotillomanii nie zostały w pełni poznane. Prawdopodobnie znaczenie ma współdziałanie czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Badania analizują tworzenie nawyków, kontrolę impulsów, przetwarzanie nagrody i regulację emocji, ale nie wykazały jednej zmiany chemicznej odpowiedzialnej za zaburzenie.
Nasilenie objawów może wzrastać pod wpływem stresu, nudy, zmęczenia lub silnych emocji. U części osób wyrywanie zmniejsza napięcie i przynosi chwilową ulgę. Powtarzanie tego cyklu utrwala zachowanie. W innych przypadkach ważniejsze są automatyczne ruchy lub poszukiwanie określonych wrażeń dotykowych.
Trichotillomania może współwystępować z depresją, zaburzeniami lękowymi, OCD, ADHD, dermatillomanią i obgryzaniem paznokci. Nie oznacza to jednak prostego związku przyczynowego.
Trichofagia i trichobezoary
Niektóre osoby gryzą lub połykają wyrwane włosy. Zachowanie to nazywa się trichofagią. Włosy nie są trawione i mogą gromadzić się w żołądku, tworząc trichobezoar, czyli zbity guz włosowy.
Trichobezoar może powodować ból brzucha, nudności, wymioty, szybkie uczucie sytości, spadek masy ciała, niedokrwistość, niedrożność lub perforację przewodu pokarmowego. Jest rzadki, ale może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych i wymagać leczenia zabiegowego. Połykanie włosów należy zawsze zgłosić lekarzowi.
Czy włosy odrosną po trichotillomanii?
W wielu przypadkach włosy odrastają po zaprzestaniu wyrywania, ponieważ początkowo dochodzi zwykle do łysienia niebliznowaciejącego. Tempo odrostu zależy od miejsca, czasu trwania zaburzenia i stanu mieszków włosowych.
Długotrwałe lub intensywne wyrywanie może prowadzić do trwałego uszkodzenia mieszków włosowych i niepełnego odrostu. Nie ma jednego preparatu „na porost”, który rozwiązuje przyczynę problemu. Zabiegi trychologiczne nie zastępują leczenia trichotillomanii, a stan skóry i możliwość odrastania włosów najlepiej ocenia dermatolog.
Jak wygląda diagnostyka?
Aby rozpoznać trichotillomanię, specjalista przeprowadza wywiad psychiatryczny lub psychologiczny. Pyta o miejsca i częstotliwość wyrywania, sytuacje wyzwalające, próby zaprzestania, zachowania związane z wyrwanymi włosami oraz wpływ objawów na życie.
Potrzebujesz konsultacji z psychiatrą?
Możesz umówić wizytę stacjonarną lub telekonsultację w centrum medycznym Świat Zdrowia
Badanie dermatologiczne pomaga odróżnić zaburzenie od innych przyczyn utraty włosów. Trichotillomania – test wykonany online może wskazać niepokojące zachowania, lecz nie zastępuje diagnozy.
Jak leczyć trichotillomanię?
Podstawą leczenia jest psychoterapia, szczególnie terapia poznawczo-behawioralna wykorzystująca trening odwracania nawyku, czyli HRT. To najlepiej przebadana metoda. Pomaga zwiększyć świadomość zachowania, rozpoznawać sytuacje wyzwalające i ćwiczyć reakcję konkurencyjną, która uniemożliwia wyrywanie.
Reakcją konkurencyjną może być zaciśnięcie dłoni, oparcie ich na udach lub trzymanie bezpiecznego przedmiotu. Modyfikuje się też otoczenie, np. ogranicza dostęp do pęsety i przygotowuje zajęcia dla rąk. U dzieci ważną rolę może odgrywać terapia rodzinna i wsparcie opiekunów.
Nie ma leku zarejestrowanego specjalnie do leczenia trichotillomanii. Farmakoterapia bywa stosowana jako uzupełnienie terapii lub w leczeniu współwystępującej depresji, lęku czy ADHD. Badano między innymi N-acetylocysteinę, olanzapinę i klomipraminę, ale decyzję o zastosowaniu leku podejmuje psychiatra. SSRI nie mają jednoznacznie potwierdzonej skuteczności wobec samego wyrywania włosów.
Jak przestać wyrywać włosy?
Pierwszym krokiem jest obserwowanie, kiedy pojawia się potrzeba wyrywania. Pomocne może być prowadzenie dziennika, zajmowanie dłoni, ograniczenie dostępu do narzędzi, osłanianie wybranych miejsc i stosowanie reakcji konkurencyjnych.
Samokontrola nie zawsze wystarcza. Próby oparte wyłącznie na silnej woli mogą zwiększać frustrację i poczucie winy. Osoby cierpiące na trichotillomanię mogą korzystać z psychoterapii, wsparcia psychiatrycznego i grup wsparcia.
Trichotillomania u dzieci
Trichotillomania u dzieci może rozpocząć się w każdym wieku, a objawy często stają się zauważalne w dzieciństwie lub okresie dojrzewania. Dziecko może wyrywać włosy automatycznie, szczególnie podczas nauki, zasypiania lub oglądania bajek.
Karanie, zawstydzanie i ciągłe kontrolowanie zwykle nie pomagają. Warto obserwować wzorzec zachowania, skonsultować skórę i włosy z lekarzem oraz szukać terapeuty znającego BFRB i terapię behawioralną.
Kiedy należy udać się po pomoc?
Konsultacja jest wskazana, gdy pojawiają się widoczne ubytki włosów, rany, infekcje, nieudane próby zaprzestania lub pogorszenie codziennego funkcjonowania. Pomoc jest potrzebna także wtedy, gdy zaburzenie prowadzi do izolacji, obniżonej samooceny, depresji lub silnego lęku.
Pilnej oceny lekarskiej wymagają połykanie włosów, ból brzucha, uporczywe wymioty, wyczuwalny guz w jamie brzusznej, znaczny spadek masy ciała lub objawy niedrożności. Wczesna diagnoza i właściwa terapia mogą ograniczyć wyrywanie i zmniejszyć ryzyko trwałego uszkodzenia włosów.
Trichotillomania – najczęściej zadawane pytania
Jak często występuje trichotillomania?
Metaanaliza 30 badań obejmujących ponad 38 tysięcy osób wykazała, że trichotillomania może dotyczyć około 1,14% populacji. W badaniach prowadzonych wśród pacjentów zgłaszających się po leczenie przeważają kobiety, jednak analiza danych populacyjnych nie potwierdziła, aby samo zaburzenie występowało u nich istotnie częściej niż u mężczyzn – różnica może częściowo wynikać z częstszego poszukiwania pomocy.
Czy trichotillomania jest dziedziczna?
Badania rodzinne, bliźniąt i analizy genetyczne wskazują, że podatność na trichotillomanię może być częściowo uwarunkowana genetycznie, ale nie jest ona dziedziczona według prostego schematu jak choroby wywołane mutacją jednego genu. Na rozwój objawów wpływają również procesy uczenia się, regulacja emocji i czynniki środowiskowe, a obecnie nie istnieje badanie genetyczne, które pozwalałoby potwierdzić lub wykluczyć trichotillomanię u konkretnej osoby.
Co może wykazać trichoskopia przy trichotillomanii?
Trichoskopia pozwala obejrzeć skórę głowy i włosy w dużym powiększeniu, dzięki czemu może ujawnić między innymi włosy połamane na różnej wysokości, czarne punkty i inne ślady mechanicznego uszkadzania łodyg włosowych. Badanie pomaga odróżnić trichotillomanię od łysienia plackowatego, grzybicy i innych przyczyn utraty włosów, chociaż wynik zawsze należy zestawić z wywiadem oraz oceną psychologiczną lub psychiatryczną.
Czy trichotillomanię można leczyć przez internet?
Psychoterapia prowadzona zdalnie może zmniejszać nasilenie wyrywania włosów, szczególnie gdy opiera się na terapii behawioralnej, treningu odwracania nawyku i regularnym kontakcie z terapeutą. Badania nad telepsychoterapią oraz terapią internetową przyniosły obiecujące wyniki, jednak obejmowały stosunkowo niewielkie grupy, dlatego przypadkowa aplikacja lub kurs bez wsparcia specjalisty nie powinny być traktowane jako równoważne pełnemu leczeniu.
Czy inteligentna opaska może pomóc przestać wyrywać włosy?
Opaski wyposażone w czujniki ruchu mogą rozpoznawać charakterystyczne gesty dłoni i wibrować, gdy ręka zbliża się do włosów, zwiększając świadomość automatycznego zachowania. W niewielkim badaniu pilotażowym połączenie takiego urządzenia z aplikacją uczącą elementów treningu odwracania nawyku zmniejszyło nasilenie objawów, ale wyniki wymagają potwierdzenia w większych badaniach – opaska może wspierać terapię, lecz nie zastępuje diagnozy ani pracy ze specjalistą.
Bibliografia
- American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. 5th ed., text rev. Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing; 2022. doi: 10.1176/appi.books.9780890425787.
- Cisoń H, Kuś A, Popowicz E, Szyca M, Reich A. Trichotillomania and trichophagia: modern diagnostic and therapeutic methods. Dermatology and Therapy. 2018;8(3):389–398. doi: 10.1007/s13555-018-0256-z.
- Farhat LC, Olfson E, Nasir M, Levine JLS, Li F, Miguel EC, Bloch MH. Pharmacological and behavioral treatment for trichotillomania: an updated systematic review with meta-analysis. Depression and Anxiety. 2020;37(8):715–727. doi: 10.1002/da.23028.
- Franklin ME, Edson AL, Ledley DA, Cahill SP. Behavior therapy for pediatric trichotillomania: a randomized controlled trial. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. 2011;50(8):763–771. doi: 10.1016/j.jaac.2011.05.009.
- Grant JE, Chamberlain SR. Trichotillomania. American Journal of Psychiatry. 2016;173(9):868–874. doi: 10.1176/appi.ajp.2016.15111432.
- Grant JE, Chamberlain SR. Trichotillomania and skin-picking disorder: an update. Focus. 2021;19(4):405–412. doi: 10.1176/appi.focus.20210013.
- Grant JE, Odlaug BL, Kim SW. N-acetylcysteine, a glutamate modulator, in the treatment of trichotillomania: a double-blind, placebo-controlled study. Archives of General Psychiatry. 2009;66(7):756–763. doi: 10.1001/archgenpsychiatry.2009.60.
- Hoffman J, Williams T, Rothbart R, Ipser JC, Fineberg N, Chamberlain SR, Stein DJ. Pharmacotherapy for trichotillomania. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2021;(9). doi: 10.1002/14651858.CD007662.pub3.
- McGuire JF, Ung D, Selles RR, Rahman O, Lewin AB, Murphy TK, Storch EA. Treating trichotillomania: a meta-analysis of treatment effects and moderators for behavior therapy and serotonin reuptake inhibitors. Journal of Psychiatric Research. 2014;58:76–83. doi: 10.1016/j.jpsychires.2014.07.015.
- Thomson HA, Farhat LC, Olfson E, Levine JLS, Bloch MH. Prevalence and gender distribution of trichotillomania: a systematic review and meta-analysis. Journal of Psychiatric Research. 2022;153:73–81. doi: 10.1016/j.jpsychires.2022.06.058.
- World Health Organization. Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements for ICD-11 Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders. Geneva: World Health Organization; 2024. ISBN: 978-92-4-007726-3.
Polecane artykuły:
