Upały to realne zagrożenie dla zdrowia. WHO alarmuje: w Europie zmarło ponad 200 tys. osób

Hans Henri Kluge, dyrektor Europejskiego Biura WHO,nazwał upały „cichym zabójcą”. To określenie nie jest przesadą. Skutki przegrzania organizmu nie zawsze pojawiają się nagle i widowiskowo. Często rozwijają się stopniowo, zwłaszcza u osób starszych, przewlekle chorych i osłabionych, a pierwsze objawy bywają bagatelizowane.

Europa ociepla się szybciej

Według WHO Europa ociepla się szybciej niż jakikolwiek inny kontynent. W praktyce oznacza to częstsze, dłuższe i intensywniejsze fale upałów. Także w Polsce wysokie temperatury nie są już krótkotrwałą anomalią pogodową, lecz coraz bardziej przewidywalnym elementem lata.

Prognozy wskazują, że już w drugiej połowie czerwca temperatura w części kraju może sięgnąć nawet 36∘C. Dla organizmu, zwłaszcza osłabionego, taka ekspozycja może być dużym obciążeniem. Ryzyko wzrasta dodatkowo w miastach, gdzie beton i asfalt magazynują ciepło, a nocą temperatura często nie spada wystarczająco, by organizm mógł się zregenerować.

Kto jest najbardziej narażony?

Najwyższe ryzyko powikłań związanych z upałem dotyczy kilku grup. Szczególnej ochrony wymagają: 

• seniorzy;
• niemowlęta i małe dzieci; 
• osoby z chorobami serca, nerek i układu krążenia;
• pacjenci z cukrzycą i innymi chorobami przewlekłymi; 
• osoby przyjmujące leki wpływające na gospodarkę wodno-elektrolitową lub termoregulację;
• pracownicy wykonujący obowiązki na zewnątrz;
• osoby aktywne fizycznie w godzinach największego nasłonecznienia.

U osób z grup ryzyka nawet pozornie „zwykły” gorący dzień może doprowadzić do gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia. Wysoka temperatura zwiększa obciążenie układu sercowo-naczyniowego, sprzyja odwodnieniu i może zaburzać pracę nerek. U seniorów problemem bywa także słabsze odczuwanie pragnienia, przez co płyny są przyjmowane zbyt późno.

Jak upał szkodzi organizmowi?

Organizm człowieka stara się utrzymać stałą temperaturę ciała, między innymi przez pocenie się i rozszerzanie naczyń krwionośnych. Gdy jednak temperatura otoczenia jest bardzo wysoka, a do tego towarzyszy jej duża wilgotność, mechanizmy chłodzenia przestają być wystarczające.

Wtedy może dojść do: 

• odwodnienia, 
• zaburzeń elektrolitowych, 
• spadku ciśnienia tętniczego, 
• omdleń i osłabienia, 
• zaostrzenia niewydolności serca, 
• pogorszenia funkcji nerek, 
• udaru cieplnego, który jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia.

Niebezpieczne jest także to, żeobjawy przegrzania bywają nieswoiste. Zmęczenie, senność, ból głowy czy nudności łatwo zrzucić na karb gorszego samopoczucia. Tymczasem mogą one być pierwszym sygnałem, że organizm nie radzi sobie z gorącem.

Kiedy upał staje się stanem alarmowym

Szczególną czujność należy zachować, gdy temperatura przekracza 30∘C, a ekspozycja na słońce jest długotrwała. Natychmiastowej reakcji wymagają objawy mogące sugerować udar cieplny.

Niepokojące symptomy to: 

• gorąca, 
• sucha skóra i brak potu, 
• silny ból głowy, 
• nudności lub wymioty, 
• przyspieszony oddech i tętno, 
• dreszcze, 
• splątanie, 
• dezorientacja lub zaburzenia świadomości.

W takiej sytuacji należy jak najszybciej wezwać pomoc medyczną. Do czasu przyjazdu ratowników trzeba przenieść osobę w chłodne miejsce, zdjąć nadmiar odzieży i rozpocząć stopniowe chłodzenie organizmu, na przykład chłodnymi okładami.

WHO apeluje o działania systemowe

WHO podkreśla, że ochrona przed skutkami upałów nie może opierać się wyłącznie na indywidualnej ostrożności. Potrzebne są rozwiązania systemowe, które zmniejszą liczbę zgonów i hospitalizacji.

Organizacja rekomenduje między innymi: 

1. tworzenie zielonych stref cienia w miastach;
2. uruchamianie ogólnodostępnych centrów chłodzenia; 
3. lepsze systemy wczesnego ostrzegania;
4. monitorowanie stanu zdrowia samotnych seniorów;
5. zapewnienie odpowiedniej obsady medycznej w czasie fal upałów;
6. szkolenia dla rodziców i opiekunów z rozpoznawania przegrzania u dzieci;
7. elastyczne godziny pracy, by ograniczyć przebywanie na słońcu w południe.

To ważne zwłaszcza w starzejących się społeczeństwach. W Polsce udział osób po 60. roku życia systematycznie rośnie, co oznacza, że problem zdrowotnych skutków upałów może w kolejnych latach narastać.

Jak chronić się podczas upałów

Zasady profilaktyki są proste, ale trzeba stosować je konsekwentnie. Ministerstwo Zdrowia zaleca, aby w gorące dni: 

• wietrzyć mieszkanie nocą i wczesnym rankiem;
• w ciągu dnia zasłaniać okna, by ograniczyć nagrzewanie pomieszczeń;
• ograniczać używanie urządzeń elektrycznych wytwarzających ciepło;
• spędzać przynajmniej 2-3 godziny dziennie w klimatyzowanym miejscu; 
• jeśli to możliwe, unikać wysiłku fizycznego w godzinach największego nasłonecznienia; 
• nosić lekką, przewiewną odzież i nakrycie głowy;
• pić wodę regularnie, nawet zanim pojawi się wyraźne pragnienie;
• unikać alkoholu, który nasila odwodnienie.

Dobrym przykładem jest sytuacja seniora mieszkającego samotnie w nagrzanym mieszkaniu na ostatnim piętrze. Jeśli nie pije regularnie, nie wietrzy pomieszczeń o odpowiedniej porze i wychodzi na zakupy w południe, ryzyko przegrzania rośnie bardzo szybko. Właśnie dlatego tak duże znaczenie ma codzienna profilaktyka oraz wsparcie bliskich i sąsiadów.

Upał to nie „ładna pogoda”

W debacie publicznej upały wciąż bywają przedstawiane jako synonim dobrej pogody. Z perspektywy zdrowia publicznego to jednak mylące i niebezpieczne uproszczenie. Wysokie temperatury mogą prowadzić do ciężkich powikłań, zwłaszcza u osób wrażliwych, a ich skutki obejmują nie tylko dyskomfort, ale także hospitalizacje i zgony.

Dlatego każdy alert pogodowy dotyczący ekstremalnego ciepła warto traktować poważnie. Upał nie jest wyłącznie problemem meteorologicznym. To realne zagrożenie zdrowotne, któremu w dużej mierze można zapobiegać dzięki szybkiej reakcji, edukacji i dobrze przygotowanemu systemowi ochrony zdrowia.