Witamina B1 – działanie, niedobór i suplementacja tiaminy

Czym jest witamina B1?

Witamina B1, inaczej tiamina, należy do witamin rozpuszczalnych w wodzie i jest jednym z najważniejszych składników uczestniczących w przemianach energetycznych organizmu. Została odkryta na początku XX wieku podczas badań nad przyczynami choroby beri-beri, która występowała szczególnie często w populacjach żywiących się głównie oczyszczonym ryżem.

Tiamina należy do witamin z grupy B i podobnie jak pozostałe witaminy z tej grupy nie jest magazynowana w dużych ilościach. Oznacza to, że organizm musi regularnie otrzymywać ją wraz z pożywieniem.

W organizmie witamina B1 występuje w postaci kilku związków, jednak największe znaczenie biologiczne ma pirofosforan tiaminy, czyli aktywna postać witaminy. To właśnie ona bierze udział w licznych reakcjach enzymatycznych odpowiedzialnych za produkcję energii.

Witaminy B1 w organizmie – jak działa tiamina?

Tiamina bierze udział w wielu procesach niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jej podstawową rolą jest udział w metabolizmie energetycznym komórek.

Witamina B1 uczestniczy przede wszystkim w:

• przemianach węglowodanów,
• produkcji energii komórkowej,
• funkcjonowaniu układu nerwowego,
• pracy mięśni,
• prawidłowym funkcjonowaniu układu sercowo-naczyniowego.

Po przekształceniu do aktywnej postaci witamina B1 działa jako koenzym wielu enzymów uczestniczących w przemianach metabolicznych. Dzięki temu organizm może efektywnie wykorzystywać energię pochodzącą z pożywienia.

Tiamina a metabolizm energetyczny

Jedną z najważniejszych funkcji witaminy B1 jest udział w wytwarzaniu energii. Tiamina uczestniczy w przemianach glukozy, która stanowi podstawowe źródło energii dla komórek.

Niedobór tiaminy może prowadzić do zaburzeń metabolizmu energetycznego, co objawia się m.in. zmęczeniem, osłabieniem i spadkiem wydolności organizmu.

Szczególnie wrażliwy na niedobór witaminy B1 jest układ nerwowy, ponieważ komórki nerwowe zużywają duże ilości energii i są silnie uzależnione od prawidłowego metabolizmu glukozy.

Witamina B1 a układ nerwowy

Witamina B1 jest istotna dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i utrzymania prawidłowej pracy komórek nerwowych.

Wpływa na przewodzenie impulsów nerwowych oraz uczestniczy w procesach związanych z produkcją neuroprzekaźników. Dzięki temu korzystnie wpływa na funkcjonowanie układu nerwowego oraz wspiera utrzymanie prawidłowych funkcji psychologicznych.

Niedobór witaminy B1 może prowadzić do zaburzeń neurologicznych obejmujących m.in. problemy z koncentracją, osłabienie pamięci czy zaburzenia czucia.

Witamina B1 a układ sercowo-naczyniowy

Tiamina wpływa również na funkcjonowanie mięśnia sercowego. Prawidłowy poziom tiaminy w organizmie jest niezbędny dla właściwej pracy układu sercowo-naczyniowego.

W ciężkich przypadkach niedoboru mogą pojawiać się zaburzenia pracy serca, obrzęki oraz niewydolność krążenia charakterystyczna dla niektórych postaci choroby beri-beri.

Źródła witaminy B1. Jakie składniki pozwalają dostarczać tiaminę z dietą?

Ponieważ organizm człowieka nie potrafi samodzielnie syntetyzować tiaminy, konieczne jest jej regularne dostarczanie wraz z dietą.

Najważniejsze źródła witaminy B1 to:

• pełnoziarniste produkty zbożowe,
• pieczywo razowe,
• kasze,
• rośliny strączkowe,
• nasiona i orzechy,
• wieprzowina,
• podroby,
• drożdże.

Witamina B1 występuje również w mniejszych ilościach w wielu innych produktach spożywczych.

B1 w diecie – jak zwiększyć podaż?

Aby utrzymać odpowiedni poziom tiaminy, warto regularnie spożywać produkty pełnoziarniste oraz nasiona roślin strączkowych.

Znaczenie ma również sposób przygotowywania posiłków. Ponieważ witamina B1 należy do witamin rozpuszczalnych w wodzie, część jej zawartości może być tracona podczas gotowania.

Dieta oparta głównie na wysoko przetworzonych produktach może prowadzić do obniżenia poziomu tiaminy i zwiększać ryzyko niedoboru.

Zapotrzebowanie na tiaminę (witaminę B1)

Zapotrzebowanie na witaminę B1 zależy przede wszystkim od wieku, płci, poziomu aktywności fizycznej oraz ilości energii dostarczanej wraz z dietą. Ponieważ tiamina uczestniczy w przemianach węglowodanowych, jej zapotrzebowanie jest ściśle związane z metabolizmem energetycznym organizmu.

Według aktualnych norm żywienia dla populacji Polski (osoby zdrowe), dzienne zapotrzebowanie na tiaminę wynosi około:

• 1,1 mg dziennie dla kobiet,
• 1,3 mg dziennie dla mężczyzn.

Zapotrzebowanie na witaminę B1 wzrasta m.in. podczas ciąży, karmienia piersią, intensywnego wysiłku fizycznego oraz w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania energetycznego organizmu.

Kiedy zwiększa się zapotrzebowanie na witaminę B1?

Zwiększone zapotrzebowanie na tiaminę może występować u:

• kobiet w ciąży i karmiących piersią;
• osób aktywnych fizycznie;
• osób starszych;
• pacjentów z przewlekłymi chorobami;
• osób nadużywających alkoholu;
• osób stosujących diety wysokowęglowodanowe.

W takich sytuacjach szczególnie ważna jest odpowiednia podaż witaminy B1 z diety lub – jeśli zachodzi taka potrzeba – właściwie dobrana suplementacja, zalecona przez lekarza.

Niedobór witaminy B1 – objawy i skutki niedoboru

Niedobór witaminy B1 może rozwijać się stosunkowo szybko, ponieważ organizm magazynuje jedynie niewielkie ilości tiaminy. Objawy pojawiają się zwykle po kilku tygodniach lub miesiącach niedostatecznej podaży.

Początkowo niedobór witaminy B1 może powodować:

• zmęczenie,
• osłabienie,
• rozdrażnienie,
• problemy z koncentracją,
• pogorszenie pamięci,
• obniżenie apetytu.

Wraz z pogłębianiem się niedoboru mogą pojawić się zaburzenia dotyczące układu nerwowego i sercowo-naczyniowego.

Niedobór witaminy B1 – objawy neurologiczne

Ponieważ tiamina jest niezbędna dla prawidłowej pracy układu nerwowego, jej niedobór szczególnie silnie wpływa na funkcjonowanie mózgu i nerwów obwodowych.

Objawy niedoboru mogą obejmować:

• drętwienie kończyn,
• mrowienie dłoni i stóp,
• osłabienie mięśni,
• zaburzenia równowagi,
• problemy z pamięcią,
• trudności z koncentracją.

Długotrwały niedobór tiaminy może prowadzić do poważnych zaburzeń neurologicznych, szczególnie u osób nadużywających alkoholu.

Encefalopatia Wernickego i zespół Wernickego-Korsakowa – najpoważniejsze skutki niedoboru witaminy B1

Jednym z najpoważniejszych ostrych następstw niedoboru tiaminy jest encefalopatia Wernickego – stan neurologiczny wymagający natychmiastowego leczenia.

Najczęściej kojarzy się ją z przewlekłym nadużywaniem lub uzależnieniem od alkoholu, jednak może wystąpić również w przebiegu

• ciężkiego niedożywienia;
• długotrwałych wymiotów, w tym niepowściągliwych wymiotów ciężarnych;
• innych stanów prowadzących do znacznego niedoboru witaminy B1.

Charakterystyczne objawy obejmują zaburzenia świadomości lub splątanie, zaburzenia chodu i koordynacji oraz nieprawidłowości dotyczące ruchów gałek ocznych.

Co istotne, pełna klasyczna triada objawów nie musi występować, dlatego brak jednego z nich nie wyklucza choroby.

Nieleczona encefalopatia Wernickego może prowadzić do trwałych zaburzeń neurologicznych i rozwoju zespołu Wernickego-Korsakowa, w którym szczególnie istotne są przewlekłe zaburzenia pamięci i funkcji poznawczych. 

Podejrzenie encefalopatii Wernickego jest stanem nagłym i wymaga pilnej oceny oraz leczenia w warunkach szpitalnych. Leczenia tiaminą nie należy opóźniać w oczekiwaniu na wyniki badań laboratoryjnych lub obrazowych.

Aktualne brytyjskie wytyczne kliniczne z 2025/2026 r. wskazują na konieczność natychmiastowego leczenia tiaminą podawaną pozajelitowo, preferencyjnie dożylnie. Sam doustny suplement witaminy B1 nie jest właściwym sposobem leczenia podejrzewanej encefalopatii Wernickego – zwłaszcza u osób niedożywionych lub uzależnionych od alkoholu wchłanianie tiaminy z przewodu pokarmowego może być niewystarczające.

Choroba beri-beri – klasyczny przykład niedoboru tiaminy

Najbardziej charakterystycznym skutkiem ciężkiego niedoboru witaminy B1 jest choroba beri-beri.

Wyróżnia się dwie główne postacie tej choroby:

Sucha beri-beri

• dominuje uszkodzenie układu nerwowego,
• występują zaburzenia czucia,
• pojawia się osłabienie mięśni,
• mogą rozwijać się neuropatie obwodowe.

Mokra beri-beri

• dotyczy głównie układu sercowo-naczyniowego,
• może powodować obrzęki,
• prowadzi do zaburzeń pracy serca,
• w ciężkich przypadkach może skutkować niewydolnością krążenia.

Obecnie choroba beri-beri występuje znacznie rzadziej niż dawniej, jednak nadal może pojawiać się u osób z ciężkimi niedoborami żywieniowymi.

Kto jest najbardziej narażony na niedobór tiaminy?

Niedobór tiaminy częściej występuje u:

• osób nadużywających alkoholu,
• seniorów,
• osób niedożywionych,
• pacjentów po operacjach bariatrycznych,
• osób z chorobami przewodu pokarmowego,
• osób z zaburzeniami wchłaniania.

Spożywanie alkoholu jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka, ponieważ utrudnia wchłanianie tiaminy, zaburza jej metabolizm oraz zwiększa wydalanie z organizmu.

Nadmiar witaminy B1 – czy jest możliwy?

Nadmiar witaminy B1 występuje bardzo rzadko. Tiamina należy do witamin rozpuszczalnych w wodzie, dlatego jej nadmiar jest usuwany głównie wraz z moczem.

Dotychczas nie opisano typowych objawów nadmiaru witaminy B1 związanych z normalnym spożyciem żywności. Także suplementacja witaminy B1 uznawana jest za stosunkowo bezpieczną.

Doustna tiamina jest zwykle dobrze tolerowana, natomiast podanie pozajelitowe może bardzo rzadko wywołać ciężką reakcję nadwrażliwości i powinno odbywać się w odpowiednio przygotowanym miejscu.

W bardzo rzadkich przypadkach po zastosowaniu wysokich dawek preparatów mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości lub dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Suplementacja witaminy B1 – kiedy stosować preparaty zawierające witaminę B1?

Suplementacja witaminy B1 może być pomocna u osób z niedoborami lub zwiększonym zapotrzebowaniem na tiaminę.

Najczęściej stosuje się ją:

• przy potwierdzonym niedoborze;
• u osób nadużywających alkoholu;
• w zaburzeniach wchłaniania;
• po operacjach przewodu pokarmowego;
• przy zwiększonym zapotrzebowaniu organizmu;
• przy niedożywieniu;
• po operacjach bariatrycznych;
• jeśli występują długotrwałe wymioty;
• w czasie dializoterapii;
• przy szybkim ponownym żywieniu osoby ciężko niedożywionej.

Preparaty z witaminą b1

Preparaty zawierające witaminę B1 dostępne są jako:

• pojedynczy suplement,
• suplement diety zawierający witaminy z grupy B,
• preparaty typu B complex,
• leki zawierające tiaminę.

Formy witaminy B1 w suplementach diety

W suplementach i lekach witamina B1 występuje najczęściej jako:

• chlorowodorek tiaminy,
• azotan tiaminy,
• benfotiamina (pochodna tiaminy stosowana w określonych preparatach, ale nie zastępuje tiaminy pozajelitowej w leczeniu encefalopatii Wernickego ani ciężkiego ostrego niedoboru).

Po wchłonięciu związki te przekształcane są do aktywnej postaci, czyli pirofosforanu tiaminy.

Dawkowanie witaminy B1

Dawkowanie witaminy B1 zależy od celu suplementacji.

W profilaktyce stosowane dawki zwykle odpowiadają dziennemu zapotrzebowaniu lub nieznacznie je przekraczają. W przypadku leczenia niedoboru mogą być wykorzystywane znacznie wyższe dawki.

Preparaty zawierające 100 mg tiaminy są często stosowane pod kontrolą lekarza w sytuacjach zwiększonego ryzyka niedoboru lub przy jego leczeniu. Dawka i droga podania zależą od przyczyny oraz ciężkości niedoboru. Przy podejrzeniu ostrego niedoboru neurologicznego 100 mg doustnie może być niewystarczające

Badanie poziomu witaminy B1

Badanie poziomu witaminy B1 wykonywane jest przede wszystkim przy podejrzeniu niedoboru tiaminy lub zaburzeń jej metabolizmu.

Ocena może obejmować:

• oznaczenie poziomu tiaminy we krwi,
• oznaczenie aktywności enzymów zależnych od tiaminy,
• ocenę stężenia aktywnej postaci witaminy.

Badanie warto rozważyć szczególnie u osób:

• z objawami neurologicznymi,
• nadużywających alkoholu,
• z zaburzeniami wchłaniania,
• po operacjach bariatrycznych,
• z przewlekłym niedożywieniem.

Zwykłe stężenie tiaminy we krwi nie jest wiarygodnym samodzielnym wskaźnikiem jej zasobów. Stosuje się m.in. ocenę difosforanu tiaminy lub aktywności zależnych od niej enzymów, ale przy podejrzeniu ostrego niedoboru leczenia nie wolno opóźniać do czasu uzyskania wyników.

Tiamina (witamina B1) – rola, zapotrzebowanie, suplementacja. Podsumowanie

Witamina B1, czyli tiamina, jest jednym z najważniejszych składników uczestniczących w metabolizmie energetycznym organizmu. Bierze udział w przemianach węglowodanów, wspiera funkcjonowanie układu nerwowego oraz wpływa na prawidłową pracę serca.

Niedobór witaminy B1 może prowadzić do zaburzeń neurologicznych i rozwoju choroby beri-beri. Szczególnie narażone są osoby nadużywające alkoholu, pacjenci z zaburzeniami wchłaniania oraz osoby niedożywione.

Podstawą utrzymania prawidłowego poziomu tiaminy pozostaje zbilansowana dieta bogata w produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe i inne naturalne źródła witaminy B1. W razie potrzeby pomocna może być odpowiednio dobrana suplementacja.