WZW typu B – objawy, drogi zakażenia, badania, leczenie i szczepienie

Czym jest WZW typu B?

WZW typu B, czyli wirusowe zapalenie wątroby typu B, jest chorobą zakaźną wywoływaną przez Hepatitis B virus (HBV) – otoczkowy wirus DNA, który namnaża się w komórkach wątroby. Zakażenie może przebiegać bezobjawowo albo prowadzić do ostrego zapalenia wątroby.

U części osób organizm eliminuje wirusa, natomiast u innych zakażenie utrzymuje się i przechodzi w postać przewlekłą. O przewlekłym zakażeniu HBV mówi się, gdy HBsAg pozostaje wykrywalny przez co najmniej 6 miesięcy. Przewlekłe zakażenie nie zawsze oznacza aktywne zapalenie wątroby, ale wymaga okresowego monitorowania, ponieważ aktywność wirusa i stopień uszkodzenia wątroby mogą zmieniać się z czasem.

WZW typu B – jak można się zarazić?

HBV przenosi się, gdy zakażona krew, nasienie lub inne płyny ustrojowe dostaną się do organizmu osoby niezakażonej. Do transmisji może dojść m.in.:

• podczas kontaktów seksualnych bez zabezpieczenia;
• przy wspólnym używaniu igieł, strzykawek lub innych ostrych przedmiotów;
• w czasie wykonywania tatuażu, piercingu albo innych zabiegów przy pomocy niesterylnych narzędzi;
• w wyniku zakłucia lub innej ekspozycji zawodowej na krew;
• z zakażonej matki na dziecko, najczęściej podczas porodu.

Zakażona osoba może przekazywać wirusa także wtedy, gdy sama przechodzi infekcję bezobjawowo.

HBV nie przenosi się przez zwykły kontakt, taki jak podawanie ręki, przytulanie, kaszel, wspólne posiłki ani używanie tych samych sztućców.

Wirusowe zapalenie wątroby typu B – objawy

Ostre zakażenie HBV często nie powoduje dolegliwości. W objawowym ostrym WZW typu B mogą wystąpić:

• uczucie zmęczenia i osłabienie;
• brak apetytu, nudności i wymioty;
• ból brzucha, także w prawym podżebrzu;
• żółtaczka;
• ciemne zabarwienie moczu i odbarwienie stolca.

Objawy mogą utrzymywać się przez kilka tygodni.

Przewlekłe zakażenie HBV może przez długi czas przebiegać bezobjawowo, a u części osób mimo braku dolegliwości rozwija się przewlekłe zapalenie, włóknienie i postępujące uszkodzenie wątroby. W miarę postępu choroby mogą pojawić się nieswoiste objawy, takie jak przewlekłe zmęczenie, osłabienie czy dyskomfort w prawym podżebrzu. Wyraźne objawy kliniczne często występują dopiero w zaawansowanym stadium choroby.

Ostre a przewlekłe zakażenie HBV – czym się różnią?

• Ostre zakażenie HBV obejmuje pierwsze 6 miesięcy od infekcji. Może przebiegać bez żadnych objawów albo powodować ostre WZW typu B. U większości zarażonych dorosłych organizm eliminuje wirusa i wytwarza odporność. Ryzyko przejścia w postać przewlekłą zależy m.in. od wieku – wynosi poniżej 5 proc. u dorosłych, ale jest bardzo wysokie u dzieci zakażonych w okresie okołoporodowym lub we wczesnym dzieciństwie.
• Przewlekłe zakażenie HBV rozpoznaje się, gdy HBsAg pozostaje wykrywalny przez co najmniej 6 miesięcy. Może ono pozostawać przez długi czas nieaktywne albo prowadzić do przewlekłego zapalenia i postępującego włóknienia wątroby. Dawniej osoby z małą aktywnością zakażenia i bez objawów często określano jako „nosicieli HBV”. Obecnie termin ten uznaje się za nieprecyzyjny, ponieważ zakażenie może zmieniać swoją aktywność i nadal wymaga kontroli.

Jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu WZW typu B?

Podstawą rozpoznania zakażenia HBV są badania krwi. W zależności od sytuacji lekarz może zlecić:

• HBsAg, anty-HBs i całkowite anty-HBc – podstawowy panel pozwalający odróżnić aktualne zakażenie, przebytą infekcję, odporność po szczepieniu i podatność na zakażenie;
• IgM anty-HBc – marker pomocny w rozpoznaniu świeżego, ostrego zakażenia;
• HBV DNA metodą PCR – określa ilość materiału genetycznego wirusa i pozwala ocenić intensywność jego namnażania;
• HBeAg i anty-HBe – uzupełniają ocenę fazy zakażenia i replikacji HBV;
• ALT i AST – pomagają ocenić uszkodzenie komórek wątroby;
• USG i elastografię wątroby – służą do oceny budowy narządu, włóknienia i możliwych powikłań.

Wyniki markerów serologicznych należy interpretować łącznie, ponieważ pojedyncze oznaczenie zwykle nie pozwala jednoznacznie określić, czy zakażenie jest aktualne, przebyte, czy pacjent uzyskał odporność po szczepieniu.

Markery WZW typu B – co oznaczają HBsAg, anty-HBs i anty-HBc?

Poszczególne markery HBV mają różne znaczenie, dlatego nie należy interpretować ich osobno:

Marker	Co oznacza?
HBsAg	Antygen powierzchniowy HBV. Jego obecność zwykle wskazuje na aktualne zakażenie – ostre albo przewlekłe. Przejściowo dodatni wynik może wystąpić krótko po szczepieniu przeciw WZW typu B.
anty-HBs	Przeciwciała przeciw antygenowi HBs. Ich obecność zwykle świadczy o odporności uzyskanej po szczepieniu albo po przebytym zakażeniu.
całkowite anty-HBc	Ich obecność wskazuje na przebyte lub trwające zakażenie HBV, ale sama nie pozwala określić, kiedy doszło do zakażenia ani czy jest ono nadal aktywne. Przeciwciała te nie pojawiają się po samym szczepieniu.
IgM anty-HBc	Wskazują na niedawne zakażenie HBV, zwykle ostre. Oznacza się je przede wszystkim przy podejrzeniu świeżej infekcji.

Sam pojedynczy marker nie zawsze pozwala określić, czy zakażenie jest ostre, przewlekłe czy przebyte. Dlatego HBsAg, anty-HBs i anty-HBc interpretuje się łącznie, a w razie potrzeby wykonuje się dalsze badania, m.in. HBV DNA.

WZW typu B – czy jest wyleczalne? Leczenie i monitorowanie

Ostre WZW typu B u większości dorosłych ustępuje samoistnie i zazwyczaj nie wymaga leczenia przeciwwirusowego. Postępowanie obejmuje:

• leczenie objawowe,
• odpowiednie nawodnienie,
• kontrolę funkcji wątroby.

Ciężki przebieg i ostra niewydolność wątroby wymagają leczenia szpitalnego.

Przewlekłe zakażenie HBV można skutecznie kontrolować, ale obecne leczenie zwykle nie prowadzi do całkowitego usunięcia wirusa z organizmu. U części pacjentów możliwa jest utrata HBsAg, określana jako funkcjonalne wyleczenie, jednak dochodzi do niej rzadko. Celem terapii jest:

• trwałe zahamowanie jego namnażania,
• ograniczenie zapalenia i włóknienia wątroby,
• zmniejszenie ryzyka marskości i raka wątrobowokomórkowego.

W leczeniu przewlekłego zakażenia HBV stosuje się leki przeciwwirusowe, przede wszystkim doustne analogi nukleozydowe lub nukleotydowe o wysokiej barierze oporności: entekawir, dizoproksyl tenofowiru (TDF) albo alafenamid tenofowiru (TAF). Leczenie przewlekłego WZW B obejmuje także interferony – u odpowiednio wybranych pacjentów można zastosować pegylowany interferon alfa, zwykle przez 48 tygodni. Do leków stosowanych w leczeniu należą również adefowir i lamiwudyna, jednak obecnie nie są one zalecane jako terapie pierwszego wyboru, przede wszystkim ze względu na ryzyko rozwoju oporności. Leczenie doustne jest zazwyczaj długotrwałe i ma na celu trwałe zahamowanie namnażania wirusa.

Nie każda osoba z przewlekłym zakażeniem wymaga natychmiastowego rozpoczęcia farmakoterapii. Decyzja zależy m.in. od poziomu HBV DNA, aktywności ALT, stopnia włóknienia oraz współistniejących chorób. Niezależnie od zastosowania leków potrzebne są regularne kontrole wiremii, prób wątrobowych i stanu wątroby, ponieważ aktywność zakażenia może zmieniać się z czasem.

Jakie są powikłania przewlekłego WZW typu B?

Długotrwałe zapalenie może prowadzić do włóknienia, a następnie marskości wątroby. Jej następstwami mogą być: nadciśnienie wrotne, niewydolność wątroby i konieczność przeszczepienia narządu. Przewlekłe zakażenie HBV zwiększa także ryzyko raka wątrobowokomórkowego.

Rzadziej występują powikłania pozawątrobowe związane z reakcją układu odpornościowego, m.in. kłębuszkowe zapalenie nerek lub guzkowe zapalenie tętnic. Leczenie przeciwwirusowe i regularne monitorowanie zmniejszają ryzyko progresji choroby, ale nie eliminują go całkowicie.

Szczepienie przeciw WZW typu B i profilaktyka

Najskuteczniejszą metodą profilaktyki jest szczepienie przeciw WZW typu B. W Polsce jest ono obowiązkowe dla niemowląt i finansowane ze środków publicznych. Podstawowy cykl obejmuje trzy dawki: pierwszą podaje się w ciągu 24 godzin po urodzeniu, drugą w 2. miesiącu życia, a trzecią w 7. miesiącu życia. U starszych dzieci, młodzieży i dorosłych rozpoczynających szczepienie najczęściej stosuje się schemat 0–1–6 miesięcy. Zdrowym osobom, które otrzymały pełny cykl szczepienia, nie zaleca się rutynowego podawania dawek przypominających.

U kobiet w ciąży wykonuje się badanie HBsAg, aby wykryć infekcję i odpowiednio zaplanować profilaktykę u noworodka. Dzieciom kobiet z aktywnym zakażeniem HBV podaje się szczepionkę i immunoglobulinę HBIG w ciągu pierwszych 12 godzin życia.

W Polsce obowiązek szczepienia obejmuje również określone osoby z grup ryzyka, które nie zostały wcześniej zaszczepione, m.in. personel medyczny narażony na zakażenie, studentów kierunków medycznych czy pacjentów zakażonych wirusem zapalenia wątroby typu C.

Po zakłuciu lub innym kontakcie z cudzą krwią albo materiałem biologicznym należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza. Osoba, od której pochodził materiał, może być zakażona HBV mimo braku objawów. Dalsze postępowanie zależy od wcześniejszego szczepienia osoby narażonej oraz, jeśli można to ustalić, od wyników badań osoby, od której pochodziła krew. Profilaktyka może obejmować szczepienie, podanie immunoglobuliny przeciw HBV (HBIG) albo obie te metody. Jeżeli wskazane jest rozpoczęcie szczepienia, pierwszą dawkę należy podać jak najszybciej – optymalnie w ciągu 12–24 godzin.

WZW typu B – o tym pamiętaj

• HBV przenosi się przede wszystkim przez zakażoną krew, kontakty seksualne oraz z matki na dziecko podczas porodu. Nie przenosi się przez podawanie ręki, wspólne posiłki ani codzienne kontakty z innymi ludźmi.
• Ostre zakażenie u większości dorosłych ustępuje samoistnie, natomiast przewlekłe może przez lata nie powodować objawów.
• HBsAg wskazuje na aktualne zakażenie, anty-HBc na zakażenie przebyte lub trwające, a anty-HBs przede wszystkim na odporność. HBV DNA pozwala ocenić namnażanie wirusa.
• Przewlekłego zakażenia zwykle nie można całkowicie usunąć, ale leczenie przeciwwirusowe może skutecznie zahamować namnażanie wirusa i ograniczyć ryzyko powikłań.
• Najpoważniejsze następstwa przewlekłego WZW typu B to marskość wątroby, niewydolność wątroby i rak wątrobowokomórkowy.
• Najskuteczniejszą metodą profilaktyki jest szczepienie przeciw WZW typu B.