Co to jest staw skroniowo-żuchwowy i do czego jest potrzebny?
Staw skroniowo-żuchwowy (SSŻ lub TMJ z ang. temporomandibular joints) to skomplikowany staw stanowiący połączenie żuchwy z kośćmi czaszki. Jest stawem parzystym, czynnościowo sprzężonym, czyli pracującym równocześnie po obu stronach ciała. Kluczową rolę w jego funkcjach motorycznych odgrywa kłykieć kości żuchwy osadzony w dołku stawowym kości skroniowej oraz amortyzujący jego ruchy krążek stawowy. Ponadto, staw skroniowo-żuchwowy stabilizowany jest przez więzadła boczne, klinowo-żuchwowe oraz rylcowo-żuchwowe, a na jego właściwości wpływ mają również otaczające go mięśnie, torebki stawowe, błony maziowe w górnym i dolnym piętrze stawu kości czaszki oraz zęby.
Ta skomplikowana struktura umożliwia złożone ruchy w trzech płaszczyznach:
- ruchy zawiasowe (opuszczanie i podnoszenie żuchwy pozwalające na otwieranie i zamykanie ust),
- ruchy translacyjne, ślizgowe (wysuwanie żuchwy do przodu i cofanie jej)
- ruchy boczne (ruchy żucia),
co dla człowieka przekłada się przede wszystkim na funkcję żucia, mowy, śpiewu czy mimikę twarzy.
Sprawnie działający staw skroniowo-żuchwowy to taki, w którym siły na niego oddziałujące rozkładają się w sposób optymalny dla wszystkich elementów stawowych. Gdy napięte nadmiernie mięśnie lub więzadła naciskają na obecne w stawie nerwy i naczynia krwionośne, cała struktura zostaje wytrącona z równowagi, a przemieszczony staw staje się przyczyną silnego bólu i innych objawów, poważnie utrudniających normalne funkcjonowanie.
Dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego – przyczyny
Dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego (DSSŻ) to nie pojedyncza jednostka chorobowa. Jest to duża grupa zaburzeń w obrębie stawu, wpływających na jego biomechanikę i podstawowe funkcje szczęk. Aby staw działał prawidłowo, jego elementy muszą znajdować się w odpowiedniej pozycji w spoczynku oraz podczas wszystkich ruchów czynnych, a potencjalnych przyczyn zaburzających te funkcje jest bardzo dużo. To między innymi:
- zaburzenia zgryzu,
- ubytki w uzębieniu,
- nieprawidłowości w leczeniu ortodontycznym lub protetycznym,
- stany zapalne narządu żucia,
- nadmierne napięcie mięśniowe w obrębie twarzoczaszki,
- nieprawidłowe nawyki związane z jamą ustną (tzw. parafunkcje narządu żucia), takiej jak obgryzanie paznokci, gryzienie przedmiotów, zgrzytanie zębami (bruksizm),
- urazy, zabiegi operacyjne w obrębie twarzy oraz czaszki,
- silny stres powodujący częste zaciskanie zębów,
- wady postawy ciała, schorzenia kręgosłupa, problemy ortopedyczne.
Mogą to być również inne, bardziej złożone czynniki, takie jak:
- nieprawidłowa pozycja ciała podczas snu,
- choroby reumatologiczne,
- zaburzenia hormonalne (np. w trakcie menopauzy),
- choroby i zaburzenia psychiczne oraz związane z nimi negatywne emocje, lęki czy obniżenie nastroju wpływające na rozwój parafunkcji narządu żucia, których następstwem mogą być zmiany anatomiczne i czynnościowe w stawie skroniowo-żuchwowym.
Dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego dotyczą, w zależności od źródła, od 20% nawet do 60% populacji ogólnej. Najczęściej rozpoznawane są u osób między 20 a 40 rokiem życia, z przewagą występowania u kobiet. Uważane są za drugą, po bólu zębów, najczęstszą przyczynę dolegliwości bólowych w obrębie twarzy, z którą pacjenci zgłaszają się do gabinetów stomatologicznych oraz do lekarzy rodzinnych.
Czytaj także: Ból szczęki – skąd się bierze? Co z nim robić?
Dysfunkcje stawu skroniowo żuchwowego – objawy
Dysfunkcja układu ruchowego narządu żucia może manifestować się objawami w obrębie:
- układu mięśniowego,
- układu kostnego stawu skroniowo-żuchwowego
i mieć charakter ostry lub przewlekły. Niektóre klasyfikacje rozróżniają standardową postać bólową oraz postać bezbólową, która rozwija się w wyniku oddziaływania czynników przewlekłych, takich jak silny stres powodujący parafunkcje narządu żucia (np. bruksizm) i z czasem przekształca się w postać bólową.
W przypadku objawów dotyczących mięśni, najbardziej charakterystyczne objawy kliniczne to:
- bolesność uciskowa okolic stawu,
- podwyższone napięcie mięśniowe,
- poranna sztywność stawu,
- niebolesny przerost mięśni żwaczy,
- napięcie i bolesność mięśni głowy i szyi, twarzy, kończyny górnej, obręczy barkowej, a nawet kręgosłupa w odcinku piersiowym i lędźwiowo-krzyżowym,
- większa częstotliwość bólów głowy o charakterze migrenowym,
- współwystępowanie syndromu chronicznego zmęczenia,
- możliwe dolegliwości uszne, takie jak szumy i uczucie ucisku w uszach, zaburzenia słuchu, zawroty głowy, zaleganie woskowiny usznej,
- możliwe dysfunkcje gałki ocznej, takie jak asymetria źrenic, zmniejszenie ostrości widzenia, łzawienie, wytrzeszcz gałek ocznych.
W postaci kostnej dysfunkcji skroniowo-żuchwowych, objawy to m.in.:
- zjawiska akustyczne (trzaski, trzeszczenia podczas ruchów żuchwą),
- przeskakiwanie w stawu,
- ograniczona ruchomość żuchwy (w tym „blokowanie” żuchwy) zaburzony tor odwodzenia żuchwy,
- bolesność palpacyjna w okolicy stawu.
Dysfunkcja stawu skroniowo żuchwowego – leczenie
Dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego mogą mieć bardzo różnorodną etiologię i wiele objawów odległych, utrudniających diagnostykę, dlatego współczesne leczenie zaburzeń układu ruchowego narządu żucia często wymaga podejścia wielospecjalistycznego oraz dużego zaangażowania samego pacjenta. Najważniejszymi etapami terapii są:
- dokładna diagnostyka umożliwiająca rozpoznanie przyczyny dysfunkcji oraz zidentyfikowanie jej już rozwiniętych powikłań, np. w postaci ubytków niepróchnicowego pochodzenia, rozchwianie i przemieszczenie zębów itp.,
- leczenie zachowawcze ukierunkowane na eliminację bólu, np. przy pomocy farmakoterapii w postaci leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych, blokad czy ostrzykiwania toksyną botulinową w celu rozluźnienia mięśni,
- leczenie przyczynowe, np. stosowanie leków przeciwlękowych czy antydepresyjnych oraz psychoterapii, których celem jest likwidacja u pacjenta nadmiernego napięcia i łagodzenie stresu,
- fizjoterapia biorąca pod uwagę ścisłą zależność między dysfunkcjami układu ruchowego narządu żucia a innymi elementami narządu ruchu. Pośród zabiegów medycyny fizykalnej, w zależności od etiologii dysfunkcji stawu skroniowo-żuchwowego, zalecane są m.in. ciepłolecznictwo, krioterapia, magnetostymulacja, jonoforeza hialuronidazowa, ultradźwięki czy laseroterapia niskoenergetyczna, ale też techniki manualne, takie jak masaże, mobilizacja mięśni, poizometryczna relaksacja mięśni, terapia manualna mięśniowo-powięziowych punktów spustowych i inne. Pomocny bywa też kinesiotaping (plastrowanie), poprawiający stabilizację stawu i uśmierzający ból pochodzenia mięśniowego.
Sprawdź usługi z zakresu rehabilitacji oraz stomatologii dostępne w Świecie Zdrowia.
Dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego – domowe metody
Jeżeli doświadczasz schorzeń w obrębie stawu skroniowo-żuchwowego, zgłoś się do lekarza i rozpocząć diagnostykę, której celem będzie przede wszystkim odnalezienie źródła problemu i wdrożenie odpowiedniej terapii przyczynowej. Równolegle możesz jednak łagodzić objawy bólowe przy pomocy domowych sposobów, takich jak:
- unikanie twardego i klejącego się jedzenia (np. orzechy, krówki, twarde mięso, surowe warzywa),
- unikanie żucia gumy,
- krojenie pokarmu na małe kawałeczki niewymagające intensywnych ruchów szczęk,
- unikanie szerokiego rozwierania ust,
- ciepłe lub zimne kompresy,
- delikatny masaż relaksujący mięśnie twarzoczaszki, szyi i karku,
- ćwiczenia rozciągające mięśnie twarzy i szyi,
- stosowanie szyny relaksacyjnej w czasie snu (profilaktyka bruksizmu),
- techniki relaksacyjne, np. trening autogenny Schultza, trening Jacobsona.
Bibliografia:
1. K. Jadczak, R. Białek, M. Wiśnios, M. Kuchta. Uwarunkowania biomechaniczne stawu skroniowo-żuchwowego pod kątem pomiaru przemieszczenia ruchu żuchwy. Przegląd Elektrotechniczny P R. 95 NR 2/2019
2. J. Oleszek-Listopad, J. Szymańska. Dysfunkcja układu ruchowego narządu żucia – aktualny stan wiedzy. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 2018, Tom 24, Nr 2, 82–88
3. H. Panek, J. Śpikowska-Szostak. Wpływ stresu i cech osobowości na dysfunkcje skroniowo−żuchwowe i bruksizm na podstawie piśmiennictwa i badań własnych. Dental and Medical Problems. 2009, 46, 1, 11–16
