Fentanyl – co to za lek? Działanie i skutki uboczne 

Fentanyl – co to za substancja? 

To lek przeciwbólowy należący do grupy leków opioidowych. Fentanyl jest bardzo skuteczny w leczeniu bólu o dużym nasileniu o charakterze ostrym i przewlekłym. Wykazuje bardzo silne działanie – nawet  50 do 100 razy mocniejsze niż morfina – dlatego stosuje się go pod wyjątkowo ścisłą kontrolą lekarską.  

Obecnie fentanyl wykorzystywany jest w medycynie do uśmierzania bólu w nowotworach i stanach paliatywnych, a także jako środek znieczulający w anestezjologii. Lek używany jest głównie w warunkach szpitalnych, z kolei poza szpitalem fentanyl jest dostępny wyłącznie na receptę. Może być przyjmowany w postaci tabletek podjęzykowych, plastrów do przyklejania na skórę, aerozolu do nosa, a także ampułek do wstrzykiwania. 

Fentanyl w medycynie – wskazania i działanie leku 

W medycynie fentanyl stosowany jest jako silny opioid przeciwbólowy, między innymi: 

• w leczeniu bólu przewlekłego (głównie u pacjentów onkologicznych), 
• w anestezjologii – jako lek do znieczulenia ogólnego, 
• u pacjentów w stanie paliatywnym, u których inne opioidy nie pomagają w zniesieniu bólu. 

Fentanyl w medycynie – formy podania leku 

Fentanyl w medycynie stosowany jest w różnych formach w zależności od nasilenia objawów bólowych i schorzeń, na które cierpi pacjent.  

Oto wskazania do leczenia fentanylem wraz z dopasowaną do dolegliwości najczęstszą drogą podania: 

• Fentanyl w zastrzykach – leczenie szpitalne chorych na oddziałach intensywnej terapii, znieczulenia ogólne. Może być podany zarówno przed zabiegiem jak i w trakcie jego trwania. W niektórych przypadkach fentanyl w zastrzykach stosowany jest do znieczulenia miejscowego podczas zabiegów ambulatoryjnych; 
• Fentanyl jako lek przeciwbólowy – uśmierzanie bólu występującego po zawale serca, może być również stosowany po zabiegach operacyjnych; 
• Fentanyl w tabletkach podpoliczkowych – wykorzystywany głównie w leczeniu bólu przebijającego, zwłaszcza u pacjentów onkologicznych leczonych innymi opioidami; 
• Fentanyl w plastrach transdermalnych – stosowany w leczeniu przewlekłego, silnego bólu wymagającego stałego uśmierzania. Plastry zapewniają stopniowe uwalnianie substancji czynnej i długotrwały efekt przeciwbólowy, jednak nie są przeznaczone do nagłego znoszenia bólu. 

Jak długo działa fentanyl? 

Długość działania fentanylu uzależniona jest od tego w jaki sposób lek został przyjęty do organizmu. 

• Fentanyl dożylnie – jeśli pacjent otrzymuje fentanyl dożylnie, lek zaczyna działać niemal natychmiast (po około 2 minutach osiąga największe stężenie). Warto podkreślić, że ta metoda podania fentanylu wykorzystywana jest zwykle jedynie podczas hospitalizacji;  
• Fentanyl w tabletkach i sprayu do nosa – po zastosowaniu leku w tej formie efekt przeciwbólowy występuje po około 15-30 minutach i zwykle utrzymuje się do 4-6 godzin; 
• Fentanyl w plastrach – substancja z plastrów uwalnia się wolniej niż w przypadku tabletek czy sprayu. Działanie leku odczuwalne jest zazwyczaj po jednym-dwóch dniach od jego zastosowania. Choć fentanyl w plastrach nie daje natychmiastowej ulgi, pozwala złagodzić ból na dłużej. Co ważne, plastry często stosuje się równolegle z tabletkami. Dzięki temu pacjent zmagający się z silnym bólem otrzymuje wsparcie, zanim plastry zaczną w pełni działać; 

Skutki uboczne fentanylu 

Fentanyl może wywoływać skutki uboczne, nawet jeśli jest stosowany według zaleceń i w ściśle określonych przypadkach zgodnych ze wskazaniami medycznymi. Dlatego przyjmując lek należy zachować ostrożność i informować lekarza o wszelkich niepokojących objawach. Warto mieć także na uwadze, że fentanyl to bardzo silna substancja, którą bardzo łatwo przedawkować. Nie należy samemu zwiększać dawki, ani brać leku na własną rękę.  

Skutki uboczne po fentanylu mogą obejmować m.in.: 

• nudności i wymioty, 
• bóle brzucha, 
• bóle głowy, 
• zawroty głowy, 
• zmniejszenie masy ciała, 
• nerwowość i stany lękowe, 
• objawy depresyjne, 
• zaburzenia widzenia, 
• zatrzymanie moczu, 
• sztywność mięśni, 
• depresję oddechową. 

Depresja oddechowa jako skutek uboczny działania fentanylu

Fentanyl może przyczynić się do zmniejszenia wrażliwości oddechowej na dwutlenek węgla (tzw. depresja oddechowa). Jest to jeden z najbardziej groźnych skutków ubocznych – może prowadzić do utraty przytomności, śpiączki a także do śmierci.  

W normalnych warunkach, gdy rośnie stężenie dwutlenku węgla we krwi, receptory oddechowe w mózgu wysyłają sygnał do mięśni oddechowych. Dzięki temu oddychanie staje się głębsze i szybsze. Z kolei po fentanylu może dojść do zaburzenia tego procesu poprzez zahamowanie ośrodka oddechowego w mózgu.  

Depresja oddechowa może wystąpić także u osób przyjmujących fentanyl według wskazań lekarza – zaznaczyć należy jednak, że nie są to częste przypadki. Dodatkowymi czynnikami ryzyka, oprócz dużych dawek leku, są: starszy wiek, jednoczesne przyjmowanie metadonu, środków uspokajających (benzodiazepin), leków przeciwdepresyjnych, alkoholu. Depresja oddechowa może wystąpić również podczas snu, uważać więc powinny zwłaszcza osoby cierpiące na bezdech senny.

Fentanyl jako narkotyk 

W ostatnich latach fentanyl zyskał popularność także jako narkotyk. Warto jednak podkreślić, że przyjmowanie fentanylu na własną rękę jest wyjątkowo niebezpieczne. To substancja, od której bardzo łatwo się uzależnić a dodatkowo łatwą ją przedawkować. Niestety coraz częściej pojawiają się doniesienia o zgonach wśród osób uzależnionych, które stosują fentanyl pozyskiwany z nielegalnych źródeł. 

Groźne skutki uzależnienia od fentanylu

Narkotyk ten jest  szczególnie rozpowszechniony w Stanach Zjednoczonych. Potocznie określany jest tam jako „narkotyk zombie” ze względu na charakterystyczne objawy pojawiające się u osób odurzonych fentanylem – pochyloną sylwetkę i spowolnione ruchy.  

Nadużywanie fentanylu w USA stanowi ogromny problem społeczny –co roku odnotowuje się ponad 100 tysięcy śmiertelnych przypadków przedawkowania. Ponadto narkomani często stają się osobami bezdomnymi i gromadzą się w dzielnicach, w których łatwo o dostęp do fentanylu. Osoby uzależnione koczują na ulicach w namiotach. Ddzielnice typu Skid Row w Los Angeles zamieniają się w miejsca dotknięte skrajną biedą, przestępczością i brakiem dostępu do podstawowej opieki medycznej. 

Fentanyl a morfina 

Fentanyl to jeden z najsilniejszych leków wykorzystywanych w medycynie. Szacuje się, że jego działanie przeciwbólowe jest od 50 do 100 razy mocniejsze od działania innych opioidów, takich jak morfina czy heroina.  

Fentanyl w Polsce. Czy można mówić o polskiej epidemii fentanylowej?

W Polsce od stycznia 2022 do połowy kwietnia 2024 policja zabezpieczyła 252,2 g fentanylu i jego pochodnych, a przez kilkanaście miesięcy prowadziła 20 postępowań związanych z fentanylem wobec 22 osób; jednocześnie policja podkreślała, że to marginalna część całego rynku narkotykowego, na którym w samym 2023 wszczęto 37 728 postępowań. Ministerstwo Zdrowia uruchomiło też od 17 czerwca 2024 codzienny monitoring wystawiania i realizacji recept na opioidy, w tym fentanyl, aby szybciej wychwytywać nadużycia i nieprawidłowości.

Eksperckie komentarze z 2025 i 2026 wskazują, że Polsce nie grozi obecnie klasyczna epidemia fentanylowa na wzór USA, a większe znaczenie może mieć nadużywanie innych opioidowych leków przeciwbólowych oraz pojawianie się nowych syntetycznych opioidów, zwłaszcza nitazenów. Opracowania dotyczące opioidów w Polsce podają też, że udział fentanylu wśród używanych opioidów pozostaje niski, około 0,2-0,3%, a dostępne dane nie pokazują dużych zmian trendu w ostatnich latach.