Hipochondria – czym jest? Jakie są jej objawy i możliwości terapii?

Hipochondria to w ujęciu ogólnym przesadny lęk o własne zdrowie. Jednak hipochondria jest zaburzeniem, w przebiegu którego pacjent próbuje udowodnić, że cierpi na chorobę, nawet jeśli w rzeczywistości jest zdrowy. Hipochondria znacznie utrudnia funkcjonowanie, skupienie myśli na czymś innym poza własnym zdrowiem, a zachowania hipochondryka obserwowane przez osobę postronną wydają się dziwne.

Słowo hipochondryk odnosi się w rozumieniu potocznym do osoby „przesadzającej” w kwestii swojego zdrowia – nadmiernie się martwiącej o swoje samopoczucie czy wyolbrzymiającej swoje dolegliwości. Jednak zaburzenie hipochondryczne to poważne zaburzenie psychiczne z grupy somatyzacyjnych i absolutnie nie należy tego bagatelizować. Lęk o zdrowie u osób dotkniętych tym zaburzeniem jest tak silny, że pacjent może odczuwać dolegliwości, mimo że jest zdrowy. Hipochondria jest uciążliwa dla otoczenia i osoby postronne szybko zauważają, że jedynym tematem, o którym mówi chory jest jego stan zdrowia, odczuwane dolegliwości, przebyte badania lub nietrafne diagnozy lekarzy. Brak zaufania do diagnozy lekarzy jest charakterystyczny dla zaburzenia.

Czym jest hipochondria?

Słowo „hipochondria” pochodzi od greckiego hipokhondria, które oznacza chrząstkę i „ma związek ze starożytnym przekonaniem, że wnętrzności klatki piersiowej odpowiadały za smutek, zamartwianie się i melancholię”. Znajdziemy także definicję, że hipochondria to przekonanie o istniejącej lub zbliżającej się chorobie mimo braku medycznego uzasadnienia. Jest to zaburzenie, które charakteryzuje się silnym lękiem o zdrowie. Cierpiący na hipochondrię pacjenci są przekonani, że chorują (chociaż nie ma ku temu podstaw) lub, że wkrótce zachorują. Lęk często dotyczy konkretnej choroby (np. nowotworu lub zawału serca), a pacjenci nadmiernie obserwują własne ciało w poszukiwaniu symptomów choroby.

Hipochondrię zalicza się do silnych nerwic, osoba chora jest skoncentrowana na swoich zdrowie, ma wysoki poziom niepokoju i lęku, błędnie interpretuje wszystkie sygnały – np. chrypkę bierze już za rozwój nowotworu. Pacjent ciągle szuka kontaktu z lekarzem, aby kontrolować zdrowie, przy czym czuje rozczarowanie, kiedy nie jest stawiana żadna poważna diagnoza. Inną nazwą hipochondrii jest nerwica hipochondryczna.

Zaburzenie hipochondryczne prowadzi do doszukiwania się w każdym odstępstwie od normy potwierdzenia, że rozwija się choroba. Osoby chore nie są w stanie uwierzyć lekarzom w to, że nie dzieje się nic niepokojącego. Zapisują się na kolejne badania, szukają porady u różnych lekarzy, a czasem nawet u „znachorów”. Strach o zdrowie jest bardzo uciążliwy, w efekcie czego niektórzy dotknięci tym zaburzeniem decydują się na wizytę u psychiatry lub psychoterapeuty. Jednak cierpiący na zaburzenie hipochondryczne negują potrzebę terapii, często rezygnując, kiedy nie udaje przekonać im się terapeuty do swoich przekonań o chorobie.

W niektórych przypadkach należy pamiętać, że hipochondrycy mogą unikać lekarzy i leczenia, gdyż boją się diagnozy – przy czym są przekonani, że cierpią na daną chorobę.

Klasyfikacja zaburzeń hipochondrycznych

W klasyfikacji DSM 5 zaburzenia hipochondryczne przypisano do zaburzeń z objawami somatycznymi i inne z nimi związane”, obok m.in. zaburzeń konwersyjnych, czynników psychicznych wpływających na inny stan ogólnomedyczny czy zaburzeń pozorowanych. Hipochondrię zakwalifikowano jako zaburzenia z lękiem o stan zdrowia i sformułowano następujące kryteria rozpoznawania tego problemu:

1. Pochłonięcie myślą o byciu ciężko chorym lub o możliwości wystąpienia ciężkiej choroby. W tym przypadku nie pojawiają się objawy somatyczne, ale pochłonięcie myślami o możliwości choroby jest tak duże, że utrudnia funkcjonowanie.
2. Utrzymywanie się stałego niepokoju o zdrowie oraz duża czujność na sygnały dotyczące zdrowia.
3. Przesadne zachowania związane ze zdrowiem – np. nadmierne badania, ciągłe szukanie oznak choroby czy wręcz przeciwne – unikanie wizyt u lekarza.
4. Utrzymujące się minimum 6 miesięcy przeświadczenie o rzekomej chorobie (przy czym mogą być to różne choroby).
5. Brak innych zaburzeń psychicznych, które mogłyby wyjaśnić obecność nadmiernego lęku o zdrowie.

Hipochondria może być zaburzeniem, w którym pacjent nadmiernie szuka pomocy lekarza lub wręcz przeciwnie – unika lekarzy i nie chce się badać.

Jak często występują zaburzenia hipochondryczne?

W zależności od badań naukowych szacuje się, że hipochondria występuje u około 3 proc. społeczeństwa. Wystąpienie zaburzenia może nastąpić w każdym wieku, przy czym najwięcej osób diagnozowanych jest w wieku między 30. a 40. rokiem życia. Płeć nie ma znaczenia w przypadku hipochondrii – rozwija się tak samo często u kobiet, jak i mężczyzn.

Czy urojenia i hipochondria to to samo?

Choroby urojone łatwo rozpoznać, gdyż są to absurdalne wymysły, często nawet nieznane medycynie – np. twierdzenia, że serce nie bije w ogóle, żołądek jest zaczopowany lub inne. Hipochondria to silny lęk przed rzeczywistymi chorobami, natomiast urojenia to zaburzenia myślenia, które mogą stać w sprzeczności z faktami. Przy tym osoby z urojeniami są bardzo nieufne, podejrzliwe i wrogo nastawione do innych ludzi. Nie szukają pomocy u lekarzy traktując ich jako wrogów. Urojenia mogą być wynikiem np. schizofrenii.

Przyczyny hipochondrii

Nie ma jednej przyczyny rozwoju zaburzeń hipochondrycznych. Można mówić jedynie o pewnych czynnikach, które predysponują do rozwoju nerwicy hipochondrycznej:

• brak zaspokojenia potrzeb emocjonalnych, np. potrzeby akceptacji lub zainteresowania innymi,
• trudne wydarzenia w życiu chorego, np. śmierć bliskiej osoby, niespodziewana choroba kogoś bliskiego i trauma,
• nadopiekuńczość rodziców – jeśli u rodziców dziecko obserwowało nawet niewielkie dolegliwości stanowiły duże, nadmierne zainteresowanie rodziców, w przyszłości u dziecka mogą wystąpić zaburzenia hipochondryczne,
• zaburzenia lękowe, tendencje lękowe,
• nadmierna koncentracja na sobie.

Hipochondria może rozwinąć się w każdym wieku, zwłaszcza jeśli doszło do trudnego wydarzenia w życiu, którym np. było zachorowanie kogoś bliskiego lub śmierć w wyniku nagłej choroby. Może zdarzyć się także, że sytuacja ta nie musiała dotyczyć kogoś bliskiego, a np. jest to sytuacja w rodzinie kogoś znajomego. Strach u hipochondryka jest tak silny, że zaczyna się bacznie obserwować, badać – wykonuje wszystkie badania profilaktyczne, a następnie szuka diagnozy u lekarza. Zapewnienie lekarza, że jest zdrowy początkowo przynosi ulgę, ale już po kilku dniach zaczyna podważać kompetencje lekarza, zastanawia się, czy aby zapewnienie o zdrowiu było trafne i szuka potwierdzenia u innego lekarza lub wykonuje kolejne badania.

Objawy hipochondrii

Dla hipochondrii bardzo charakterystyczny jest niski próg wzbudzania niepokoju przez sygnały płynące z ciała. Nawet najmniejsze zmiany są niepokojące i wymagają diagnozy. Co więcej lęk o zdrowie może przełożyć się na strach o stan zdrowia bliskich czy nawet – pupila.

Objawy hipochondrii obejmują:

• utrzymujące się przekonania o występującej chorobie, o złym stanie zdrowia,
• częste wizyty u lekarzy,
• wykonywanie badań, często bez wskazań medycznych,
• nieuzasadniony lęk o zdrowie,
• objawy depresyjne,
• ciągłe myślenie o chorobie i związane z tym problemy ze snem, koncentracją i jedzeniem,
• nadmierne skupianie się na dolegliwościach płynących z ciała,
• uporczywe odrzucanie akceptacji wyników porad i badań oraz zapewnień różnych lekarzy o braku odchyleń od normy, ciągłe szukanie lekarza, który potwierdzi przypuszczenia pacjenta,
• różnorodne dolegliwości bólowe, tzw. somatyczne,
• przesadne zainteresowanie funkcjonowaniem organizmu,
• reagowanie oburzeniem na sugestie o zbyt dużym skupieniu na sobie,
• wielokrotne samobadanie.

Objawy nie zawsze będą dotyczyły częstych wizyt u lekarza, bowiem wyróżniamy dwa typy pacjentów z zaburzeniem hipochondrycznym:

1. pacjent poszukujący pomocy — takie osoby bardzo często korzystają z opieki zdrowotnej, chodzą do różnych specjalistów, wykonują badania diagnostyczne, często te same kilkakrotnie, a nawet badania obarczone ryzykiem bez wskazań medycznych. Potwierdzenie przez lekarza o braku choroby przynosi chwilową ulgę, ale potem pacjenci podważają kompetencje lekarza i zaczynają proces diagnostyczny od nowa,
2. pacjenci unikający pomocy — w tym przypadku pacjent unika, boi się konfrontacji ze specjalistą, ponieważ jest pewien, że ten potwierdzi chorobę, o której dana osoba jest przekonana.

Zaburzenia hipochondryczne dzieli się na trzy grupy:

• przekonanie o chorobie – oznacza to, że pacjent jest pewien, że choruje, nie wierzy lekarzom i wynikom badań, 
• obawy przed chorobą lub jej rozwojem – u pacjenta występuje duży niepokój i wszystkie objawy przypisuje chorobie,
• zatroskanie cielesne – nadmierne przyglądanie się własnemu ciału i mylne interpretowanie objawów.

Hipochondria u dzieci

Na ogół o zaburzeniach hipochondrycznych mówi się w kontekście dorosłych, jednak zdarzają się wypadki, że pojawiają się one także u dzieci. Przyczyny hipochondrii u dzieci są różne – często najmłodsi pragną uwagi rodziców i orientują się, że w momencie, kiedy ich skarżą się na zdrowie, rodzice poświęcają im więcej uwagi, spędzają z nimi więcej czasu. Inną przyczyną jest niechęć do chodzenia do szkoły lub lęk przed placówką opiekuńczą. Dziecko może rzeczywiście odczuwać dolegliwości bólowe ze stresu – ból głowy, ból brzucha. Malec zatraca poczucie faktycznego stanu, w jakim znajduje się jego organizm. Objawy psychosomatyczne mogą być reakcją na stres, odpowiedzią na mobbing lub przykre doświadczenia w szkole, wynikiem zaburzeń lękowych.

Rodzice powinni sprawdzić na bieżąco stan zdrowia dziecka. Jeśli mają podejrzenia, że jego objawy mogą wynikać z problemów psychicznych, kolejnym krokiem jest szukanie pomocy u psychologa lub psychiatry dziecięcego.

Leczenie hipochondrii

Leczenie zaburzeń hipochondrycznych jest trudne. Przede wszystkim chorzy bardzo rzadko zgłaszają się na terapię z własnego przekonania, że cierpią na hipochondrię. Na ogół idą na terapię ponieważ bliscy martwią się o nich i namawiają na wizytę u specjalisty. Osoby postronne szybko obserwują nadmierne skupienie się na zdrowiu i sugerują zasięgnięcie pomocy specjalisty. Jednak sam pacjent na początku terapii próbuje przekonać terapeutę do swoich przekonań o rzekomo istniejących problemach zdrowotnych. Wizytę u terapeuty może zasugerować także lekarz rodzinny, który zauważa u pacjenta zbyt duży niepokój i zainteresowanie zdrowiem, mimo że nie dzieje się nic niepokojącego.

Leczenie hipochondrii odbywa się poprzez psychoterapię, która jest procesem długotrwałym. W ciężkich przypadkach zalecana jest także farmakoterapia, w której stosuje się leki przeciwdepresyjne zwykle z grupy inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny. Działają one wyciszająco wobec objawów i pozwalają skoncentrować się na psychoterapii. W trakcie psychoterapii terapeuta stara się uświadomić choremu, że jego problem wynika z psychiki, a nie z rzeczywistej choroby. W trakcie terapii pacjent musi przepracować i zmodyfikować swoje zachowania, takie jak:

• sprawdzanie objawów, szukanie ich,
• wzmożona czujność i niepokój o zdrowie,
• szukanie potwierdzenia swojej teorii o chorobie.

Warto także zastanowić się, skąd wziął się lęk i spróbować przepracować problem od postaw. Psychoterapia ma na celu obniżenie poziomu lęku o zdrowie.

Autor: Redakcja