HPV – objawy, diagnostyka, testy

Czym jest HPV?

Wirus brodawczaka ludzkiego ma ponad 120 odmian (niektóre źródła mówią nawet o 150). Zdecydowana większość z nich jest niskoonkogenna i prowadzi tylko do powstawania łagodnych zmian (brodawki, kłykciny kończyste), jednak część z nich może wywołać raka. Odmiany te podzielono na dwie grupy:

• wysokie ryzyko wywołania nowotworu – HPV: 16, 18, 31, 33, 35, 39, 51, 52, 53, 55, 56, 58, 59, 67;
• niskie ryzyko wywołania nowotworu – HPV: 6, 11, 13, 32, 34, 42, 44, 54, 57, 62, 66, 68.

HPV 1 i 2 są odpowiedzialne za powstawania kurzajek na stopach i dłoniach. HPV 16 i 18 są uważane za najgroźniejsze – to właśnie te typy wirusa są odpowiedzialne za nawet 2/3 przypadków raka szyjki macicy.

Wirus HPV – jak można się zarazić?

Możliwe drogi zakażenia HPV to:

• kontakty seksualne (stosunek pochwowy, analny, oralny);
• bezpośredni kontakt ze zmianami na błonach śluzowych lub skórze;
• poród;
• rzadko – poprzez przedmioty (np. wspólne ręczniki).

Szacuje się, że HPV zaraża się nawet 70–80 proc. osób aktywnych seksualnie przed 50. rokiem życia (do zakażenia u obu płci najczęściej dochodzi w wieku 15–25 lat).

Co zwiększa ryzyko zakażenia?

• wczesna inicjacja seksualna;
• uprawianie seksu bez prezerwatywy;
• duża liczba partnerów seksualnych;
• wiele porodów;
• długotrwałe stosowanie antykoncepcji doustnej;
• nieodpowiednia higiena miejsc intymnych.

Wirus HPV – objawy

U większości osób zakażenie HPV ma formę bezobjawową i przemija samoistnie w ciągu kilku lub kilkunastu miesięcy (najczęściej 12–24), jednak w niektórych przypadkach przechodzi w postać przewlekłą, co zwiększa ryzyko powstania nowotworu.

O tym, że zaraziliśmy się wirusem HPV, może świadczyć pojawienie się różnego rodzaju brodawek, takich jak:

• kłykciny kończyste (brodawki płciowe) – mają postać grudek lub brodawek, mogą przybierać kalafiorowate kształty, lokalizują się na zewnętrznych narządach płciowych (zarówno żeńskich, jak i męskich) lub w okolicach odbytu;
• kurzajki (brodawki zwykłe) – najczęściej pojawiają się na palcach rąk;
• brodawki stóp;
• brodawki młodocianych (inaczej płaskie) – tworzą się najczęściej na twarzy;
• brodawki jamy ustnej;
• brodawczaki krtani.

Większość zmian skórnych wywołują odmiany HPV niskoonkogenne. Mogą pojawić się one po kilku tygodniach, a nawet kilkudziesięciu miesiącach po zakażeniu.

HPV w jamie ustnej, HPV w gardle

Poprzez stosunek oralny może dojść do zakażenia HPV jamy ustnej i gardła.

HPV – nowotwory

Zakażenie HPV może przyczynić się do powstania takich nowotworów, jak:

• rak szyki macicy;
• rak pochwy;
• rak sromu;
• rak gardła i krtani;
• rak prącia;
• rak odbytu.

HPV a rak szyjki macicy

Wirus HPV jest odpowiedzialny za rozwój 98 proc. przypadków raka szyjki macicy (w tym za 70–80 proc. przypadków odpowiadają podtypy HPV 16 i HPV 18). Rozwój tego nowotworu może trwać nawet kilkanaście lat, dlatego tak ważne jest regularne wykonywanie badania cytologicznego. Rak szyjki macicy wykryty na bardzo wczesnym etapie jest całkowicie wyleczalny.

HPV a nowotwory głowy i szyi

Każdego roku zwiększa się liczba wykrywanych nowotworów głowy i szyi tzw. HPV-zależnych. Według naukowców ma to związek ze zmianą zachowań seksualnych (seks oralny, duża liczba partnerów, wczesna inicjacja seksualna) u młodszej grupy pacjentów.

HPV w ciąży

Niektóre kobiety dowiadują się, że są nosicielkami wirusa HPV, będąc w ciąży. Jak przekonują lekarze, w takiej sytuacji nie trzeba panikować, ponieważ HPV samo w sobie nie przyczynia się do poronień czy wcześniejszych porodów. Jeżeli u przyszłej mamy pojawiły się brodawki (kłykciny kończyste), lekarze zazwyczaj rezygnują z ich leczenia czy usuwania w trakcie ciąży. Jeżeli jednak te zmiany są duże i liczne, może być to wskazanie do cesarskiego cięcia, choć nie musi. Zdania na ten temat są podzielone. Noworodki bardzo rzadko zarażają się wirusem od matki, a jeżeli już to następuje, istnieje duże prawdopodobieństwo, że ich organizm w ciągu kilku tygodni sam zwalczy wirusa.

Badania, diagnostyka HPV

W diagnozowaniu raka szyjki macicy wykorzystuje się następujące badania:

• badanie cytologiczne – jest ono bezbolesne i skuteczne, kobiety w wieku 25–59 lat mogą je wykonać bezpłatnie raz na trzy lata lub co roku, jeżeli są w grupie ryzyka, tzn. jeśli wykryto u nich wirus brodawczaka ludzkiego, przyjmują leki immunosupresyjne lub są zakażone wirusem HIV; od jakiegoś czasu pacjentki mogą wykonać to badanie nową, dokładniejszą metodą – niestety cytologia na podłożu płynnym, bo o niej mowa, nie jest refundowana przez NFZ;
• badanie kolposkopowe – polega ono na obejrzeniu tarczy szyjki macicy przy pomocy mikroskopu o niewielkim powiększeniu.

Testy na wirusa HPV

Istnieje również możliwość wykonania testu na obecność HPV. Materiałem do testu jest wymaz z szyjki macicy pobrany przez ginekologa. Obecnie takie testy można wykonać następującymi metodami:

• testy HPV DNA (z wykorzystaniem metody PCR) oparte na genotypowaniu lub wykonywane metodą skriningową (badanie mówi nam, czy jesteśmy nosicielami wirusa);
• testy HPV mRNA (wykrywają przewlekłą infekcję HPV).

Wirusa HPV możemy wykryć również w jamie ustnej za pomocą testu wykorzystującego metodę PCR. Materiałem do testu jest w tym przypadku wymaz z błony śluzowej gardła. Testy na obecność wirusa HPV nie są w Polsce refundowane przez NFZ.

Leczenie HPV

Nie istnieją farmakologiczne metody leczenia infekcji wirusem HPV. Nie ma leku, który uderza konkretnie w wirusa. Leczyć możemy jedynie objawy. Wykorzystujemy wówczas:

• leczenie chirurgiczne (zarówno w przypadku brodawek, jak i stanów przedrakowych szyjki macicy);
• laseroterapię;
• krioterapię;
• terapię kwasami w gabinecie lekarskim;
• roztwory lub maści do stosowania miejscowego.

HPV u mężczyzn

HPV może być groźny nie tylko dla kobiet, ale także dla mężczyzn. Wysokoonkogenne typy wirusa mogą przyczynić się do rozwoju takich nowotworów, jak:

• rak prącia;
• rak odbytu;
• rak gardła.

U panów mogą pojawić się również kłykciny kończyste w takich miejscach, jak:

• penis;
• moszna;
• pachwiny;
• odbyt;
• wnętrze cewki moczowej;
• pachwiny.

Test HPV dla mężczyzn

Test na HPV metodą PCR dla mężczyzn polega na pobraniu materiału bezpośrednio z penisa lub cewki moczowej (pacjent może sam pobrać próbkę w swoim domu).

HPV u mężczyzn – do jakiego lekarza?

Pacjenci, którzy są zakażeni wirusem brodawczaka ludzkiego, mogą zgłosić się do wenerologa lub dermatologa.

Wirus HPV – zapobieganie

Ryzyko zakażenia się wirusem HPV zmniejszają:

• szczepienia profilaktyczne – w Polsce dostępne są trzy szczepionki przeciwko HPV (2-, 4-, i 9-walentna), często są one refundowane przez lokalne samorządy, szczepionki są bezpieczne i dobrze tolerowane, szczepi się zarówno młode dziewczęta, jak i chłopców, którzy nie rozpoczęli jeszcze współżycia (jednak nawet szczepienie nie zwalnia dziewcząt od regularnego wykonywania cytologii w przyszłości);
• stosowanie prezerwatyw (ten typ zabezpieczenia znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia – o ok. 60 proc., nie chroni jednak w 100 proc.);
• ograniczenie ryzykownych zachowań seksualnych;
• ograniczenie liczby partnerów seksualnych;
• odpowiednia dieta, aktywność fizyczna, rezygnacja z palenia papierosów.