Odmrożenie – definicja
Hipotermia, wychłodzenie i odmrożenie to określenia wiążące się ze spadkiem temperatury ciała na skutek oddziaływania niskiej temperatury, silnego wiatru i wysokiej wilgotności. Hipotermia (wychłodzenie) dotyczy jednak obniżonej temperatury całego organizmu (poniżej 35 stopni Celsjusza), a odmrożenia mają charakter miejscowy np. odmrożenie rąk, odmrożenia twarzy.
Odmrożenia są reakcją organizmu na poważne ochłodzenie, w wyniku którego dochodzi do uszkodzenia tkanek. Długotrwałe narażenie części ciała na oddziaływanie zbyt niskiej temperatury doprowadza do miejscowych skurczów naczyń krwionośnych, zmniejszonego przepływu krwi, powstawania obrzęków i wytrącania się kryształków lodu w tkankach, a ostatecznie niedokrwienia i powstania stanu zapalnego. Uszkodzona skóra wymaga specjalistycznego leczenia, jednak niektóre zmiany mogą być nieodwracalne.
Odmrożenia mogą wystąpić na każdej części ciała, jednak najczęściej spotyka się pacjentów z odmrożonymi rękami i palcami stóp, odmrożonymi policzkami, uszami, nosem i odmrożonymi udami.
Przyczyny odmrożeń
Bezpośrednią przyczyną powstawania odmrożeń jest oddziaływanie niskiej temperatury, jednak wcale nie jest potrzebny mróz, żeby do nich doszło. Wysoka wilgotność i silny wiatr mogą przyczynić się do powstania odmrożeń nawet przy temperaturze powyżej zera. Oprócz warunków atmosferycznych wpływ na ryzyko ma również odzież (powinna być sucha i dostosowana do panujących warunków) oraz cechy osobnicze. Na powstanie odmrożeń szczególnie narażone są osoby z chorobami krążenia, wycieńczone, pozostające bez ruchu (osłabione krążenie krwi) oraz będące pod wpływem alkoholu (alkohol wywołuje zmiany naczyniowe). Jednak odmrożenia mogą przytrafić się również osobom zdrowym i aktywnym np. amatorom sportów zimowych lub osobom pracującym na zewnątrz.
Odmrożenia – klasyfikacja, stopnie
Skutki odmrożenia zależą od rodzaju czynników wywoławczych, stopnia ich nasilenia, długości czasu oddziaływania i ogólnego stanu organizmu. Precyzyjnej oceny rodzajów odmrożeń (charakteru i wielkości zmian) można dokonać dopiero po kilku godzinach. Procesy i zmiany zachodzące w tkankach nie zatrzymują się od razu po ustąpieniu czynnika wywołującego, tylko przebiegają jeszcze przez jakiś czas (podobnie jest przy oparzeniu – pęcherz nie pojawia się natychmiast). Objawy odmrożenia ocenia się w czterostopniowej skali.
Stopnie odmrożeń
- Odmrożenie 1 stopnia (I stopień odmrożenia) – przejściowe problemy z krążeniem doprowadzają do zblednięcia skóry, a następnie jej zaczerwienienia lub lekkiego zasinienia. Może występować lekki obrzęk, uczucie zdrętwienia, mrowienia, pieczenia. Przy odmrożeniu pierwszego stopnia objawy dotyczą najczęściej odmrożonych palców u rąk i nóg oraz odmrożenia policzków, nosa i uszu.
- Odmrożenie 2 stopnia (II stopień odmrożenia) – problemy z krążeniem doprowadzają do uszkodzeń skóry i tkanek głębszych. Cechą charakterystyczną odmrożeń skóry drugiego stopnia jest powstawanie pęcherzy z płynem surowiczym (czasami z domieszką krwi). Zasinienie i obrzęk mają tendencje do powiększania się i zazwyczaj pozostawiają długotrwałe ślady. Tego rodzaju uszkodzenia dotyczą głównie rąk i nóg (odmrożone dłonie i stopy).
- Odmrożenie 3 stopnia (III stopień odmrożenia) – uszkodzenia sięgają głębokich warstw podskórnych, czasami nawet kości. Dochodzi do martwicy, niemożliwe jest pierwotne gojenie, więc powstające ubytki goją się wtórnie przez tzw. ziarninowanie.
- Odmrożenie 4 stopnia (IV stopień odmrożenia) – rozległe zmiany martwicze obejmują skórę, głębokie warstwy podskórne, tkanki i kość. Często konieczna jest amputacja, a czasami dochodzi do niej samoistnie np. w przypadku odmrożonych palców u nóg i stałego oddziaływania na nie niskiej temperatury.
Leczenie odmrożeń
Dobór metody leczenia odmrożeń zależny jest od stopnia uszkodzeń. Przy odmrożeniu pierwszego stopnia leczenie nie jest konieczne, ponieważ na ogół mija samoistnie, kiedy skóra przestaje być narażona na oddziaływanie niskiej temperatury, wiatru i/lub wysokiej wilgotności. Należy zadbać o to, żeby przywrócić prawidłowe krążenie miejscach dotkniętych zmianami. W przypadku odmrożenia 2 stopnia leczenie uzależnione jest od rozległości i stopnia nasilenia uszkodzeń.
Najczęściej wystarcza zastosowanie kremu lub maści na odmrożenia albo specjalnych opatrunków. Zaleca się również, aby wszystkie osoby z odmrożeniami od drugiego stopnia w górę otrzymywały zastrzyk przeciwtężcowy. Odmrożenia 3 i 4 stopnia są bezwzględnym wskazaniem do wizyty u lekarza, wymagają bowiem specjalistycznego, często wielomiesięcznego leczenia. Trwałe zmiany są nieuniknione, jednak tylko natychmiastowe podjęcie leczenia może ograniczyć ryzyko wystąpienia powikłań w postaci miejscowych lub uogólnionych zakażeń, samoistnych amputacji lub konieczności ich przeprowadzenia.
Pierwsza pomoc przy odmrożeniu
Szybka reakcja przy poczuciu drętwienia, mrowienia, czy wystąpieniu zaczerwienienia np. palców u rąk lub nóg, pozwala uniknąć większych odmrożeń. Dlatego, kiedy się pojawią, należy zapewnić sobie wyższą temperaturą otoczenia lub w inny sposób zabezpieczyć się przed zimnem (dodatkowe ubranie, koc termiczny). Bezwzględnie należy zdjąć mokre ubranie i obuwie, ponieważ wilgoć przyczynia się do większego wychładzania ciała. Należy również zadbać o prawidłowe krążenie krwi poprzez pozbycie się wszystkich nadmiernie obcisłych części garderoby. Ogrzewanie ciała powinno być stopniowe, wskazane jest spożywanie lekko ciepłych płynów (bez alkoholu!).
Autor: Izabela Tymińska
