Pasożyty u dzieci – jak je rozpoznać i leczyć

Najczęstsze pasożyty u dzieci

Owsiki

Owsik ludzki (Enterobius vermicularis) stanowi pasożyta jelita grubego człowieka, a także może zasiedlać drogi rodne. Jest znany wyłącznie jako pasożyt ludzki, osiągając długość około 1 cm w postaci dojrzałej. Szczyt zarażeń przypada na wiek 5–14 lat, a parazytoza najczęściej dotyczy dzieci przebywających w dużych skupiskach, takich jak:

• żłobki,
• przedszkola,
• szkoły,
• internaty,
• domy dziecka.

Ze względu na zamknięcie cyklu rozwojowego w jednym gospodarzu (człowieku), możliwe są przypadki zarażeń wśród członków rodziny.

Źródłem zarażenia jest przeważnie droga fekalno-oralna, poprzez brudne ręce, ubrania lub pościel. Rzadziej, choć możliwe, zarażenie może nastąpić drogą wziewną, gdy jaja unoszą się z kurzem. Warto podkreślić, że jedynym źródłem zarażenia jest człowiek, a u dzieci często obserwuje się samozarażenia poprzez przenoszenie jaj pasożyta z okolicy odbytu do ust.

Samica owsika, będąca w ciąży, wychodzi nocą przez odbyt i składa 8000–12 000 jaj o działaniu miejscowo drażniącym, co powoduje świąd, sprzyjający drapaniu i rozprzestrzenianiu zarażenia. Larwy rozwijające się wewnątrz jaj osiągają postać inwazyjną po krótkim okresie, około 6 godzin. Cykl rozwojowy trwa od 1 do 3 miesięcy, w trakcie których larwy wyklute z jaj dojrzewają w jelicie grubym. Choroba zazwyczaj ustępuje samoistnie w ciągu 4–6 tygodni, gdyż w organizmie człowieka nie dochodzi do rozmnażania owsików, a przy braku samozarażenia pasożyty umierają ze starości. Jednak w przypadku samozarażeń i inwazji wstecznej, owsica może utrzymywać się długo, wymagając powtórzenia leczenia. Poza organizmem gospodarza, dorosłe owsiki żyją krótko, maksymalnie do 20 godzin.

Czytaj także: Owsiki u dzieci – jak rozpoznać i leczyć owsicę?

Glista ludzka

Glista ludzka, czyli Ascaris lumbricoides, to powszechnie występujący helminth, największy spośród robaków obłych zamieszkujących jelito cienkie. Dorosły osobnik osiąga rozmiary od 15 do 35 cm. Jest to pasożyt specyficzny tylko dla ludzi, a zarażenie jest związane z zanieczyszczeniem gleby ludzkimi odchodami.

Zarówno pokarmy zanieczyszczone jajami glist, jak i zanieczyszczona ziemia (zwłaszcza u dzieci praktykujących geofagię) stanowią potencjalne źródła zarażenia. Świeże, niedojrzałe jaja nie stanowią bezpośredniego zagrożenia dla ludzi, co oznacza, że samozarażenie ani bezpośrednie przeniesienie z człowieka na człowieka nie są możliwe. Aby jaja stały się inwazyjne, muszą dojrzewać w atmosferze tlenu w środowisku zewnętrznym, w temperaturze około 25°C, przez około 3 tygodnie. Dopiero wtedy stają się odporne na czynniki środowiskowe oraz środki dezynfekcyjne, utrzymując swoją inwazyjność przez wiele lat. Warto zauważyć, że zarażony człowiek nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla innych, co sprawia, że rutynowe odrobaczanie wszystkich domowników nie jest uzasadnione.

Czytaj także: Choroba brudnych rąk – pasożyty, wirusy i bakterie. Jak poprawnie dbać o higienę?

W przewodzie pokarmowym człowieka, kilka godzin po połknięciu inwazyjnego jaja, wylęga się larwa. Larwa ta przedostaje się przez ścianki jelita i krążenie wrotne do prawego serca, a stamtąd do płuc. Tam larwy linieją w pęcherzykach płucnych, osiągając długość około 1,5 mm, niszcząc przy tym tkanki i wywołując nacieki komórkowe (widoczne na badaniach RTG klatki piersiowej jako nacieki Loefflera). Następnie, w ciągu 10–14 dni, larwy wraz ze śluzem dróg oddechowych wracają do gardła, by po ponownym połknięciu odkrztuszanej wydzieliny trafić do przewodu pokarmowego. Tam, w jelicie cienkim, osiągają dojrzałość płciową po 60–80 dniach. Glisty są rozdzielnopłciowe. Cały cykl rozwojowy trwa około 2,5 miesiąca. Dorosła glista ludzka przebywa w jelicie od 1 do 2 lat, po czym umiera ze starości. Długotrwałe zarażenia są zatem niemożliwe.

Czytaj także: Glista ludzka – objawy zakażenia. Cykl rozwojowy glisty ludzkiej

Lamblia

Ogoniastek jelitowy, znany również jako Giardia lamblia lub Lamblia intestinalis, jest mikroorganizmem zaliczanym do pierwotniaków. Występuje w dwóch formach – trofozoitu (forma wegetatywna) oraz cysty (forma przetrwalnikowa). Czysta postać inwazyjna dla ludzi to cysty, które mają zdolność przetrwania przez kilka tygodni w kale, a w środowisku wodnym takim jak:

• zanieczyszczone baseny,
• stawy,
• zbiorniki wodne.

Nawet przez kilka miesięcy.

Typowym sposobem zakażenia jest droga fekalno-oralna, czyli poprzez spożycie zanieczyszczonej wody, spożywanie owoców umytych skażoną wodą, korzystanie z basenów i zbiorników wodnych zanieczyszczonych odchodami, a także kontakt z odchodami zwierząt domowych, takich jak koty i psy. Infekcje są częstsze u osób podróżujących do rejonów subtropikalnych i tropikalnych, zwłaszcza w krajach o niskich standardach higienicznych i ubogich krajach rozwijających się. Osoby o podwyższonym ryzyku nosicielstwa to między innymi małe dzieci, podróżnicy, imigranci, osoby z obniżoną odpornością (niedobór IgA) oraz pacjenci cierpiący na mukowiscydozę (wielotorbielowate zwłóknienie).

Zarażona osoba wydala codziennie do kilkudziesięciu milionów cyst w kale. Po dostaniu się cysty do przewodu pokarmowego, przekształca się ona w dwa trofozoity. Te trofozoity rozmnażają się bezpłciowo poprzez podział w jelicie cienkim, dwunastnicy i drogach żółciowych, a rzadziej w przewodach trzustkowych. Pasożyt niszczy strukturę szczoteczkową enterocytów, co prowadzi do wtórnego niedoboru laktazy oraz często wywołuje nasilone objawy biegunkowe.

Toksokaroza

Choroba toksokaroza wywoływana jest przez larwy nicieni z rodzaju Toxocara spp. (glista psia, rzadziej kocia). Żywicielami ostatecznymi tych pasożytów są psy (T. canis) oraz koty (T. cati), a także lisy, wilki i pokrewne gatunki. Człowiek przypadkowo staje się ofiarą zarażenia. Otorbione larwy potrafią przetrwać w organizmie człowieka przez bardzo długi okres, nawet do około 10 lat .

Młode psy i koty stanowią główne źródło zarażenia dla ludzi. Infekcja może wystąpić poprzez spożycie zanieczyszczonych jaj Toxocara, na przykład z owoców i warzyw, lub podczas sprzątania kuwet zwierząt bez zachowania odpowiednich norm higienicznych. Najczęściej małe dzieci są narażone na zarażenie. Warto zaznaczyć, że zarażona osoba i jej odchody nie stanowią źródła zarażenia.

Infekcja następuje w wyniku połknięcia jaj w stadium inwazyjnym. Człowiek jest przypadkowym żywicielem, dlatego też w jego organizmie nigdy nie dochodzi do wykształcenia się postaci dorosłego pasożyta. Po wykluciu się z jaj, mikroskopijne larwy rozwijają się w żołądku, przedostają się przez błonę śluzową żołądka, a następnie, krążąc wrotnie, docierają do wątroby, gdzie dokonują otorbienia. W przypadku rozległej inwazji niektóre larwy pokonują wątrobę, przechodzą przez płuca i dostają się do krążenia ogólnego. Wówczas mogą szerzyć się w organizmie, czasem zajmując istotne narządy, takie jak oko, mózg czy nerki. W zajętych narządach larwy wywołują intensywną reakcję zapalną typu ziarniniakowego z naciekiem eozynofilowym, co prowadzi do różnorodnych objawów klinicznych zależnych od lokalizacji larw. Za pomocą badań obrazowych można zobaczyć nacieki oraz ewentualne zwapnienia.

Objawy pasożytów u dzieci

Rozprzestrzeniany jest mit, że zgrzytanie zębami, czyli bruksizm, jest jednym z charakterystycznych objawów chorób pasożytniczych. Obecne badania naukowe wskazują jednak, że etiologia bruksizmu jest wieloczynnikowa. Uważa się, że ta powszechna parafunkcja jest ściśle związana z zaburzeniami emocjonalnymi u dziecka, wywołanymi przez stres, problemami z oddychaniem, a także może mieć podłoże neurobiologiczne, takie jak zaburzenia neurotransmisji w ośrodkowym układzie nerwowym, dysfunkcje w jądrach postawy, czy wpływ niektórych leków. Dodatkowo, genetyczne predyspozycje mogą również wpływać na rozwój bruksizmu. Obecnie brak naukowych podstaw, aby uznawać bruksizm za jednoznaczny objaw chorób pasożytniczych.

W rzeczywistości, najczęstsze zakażenia jelitowe często przebiegają bezobjawowo, a gdy występują objawy kliniczne, są one mało charakterystyczne. Izolowane bóle brzucha u dzieci są rzadko jedynym symptomem zarażenia pasożytami. W większości przypadków infestacje jelitowe manifestują się:

• zmniejszonym apetytem,
• nudnościami,
• zaburzeniami rytmu wypróżnień,
• biegunką.

W przypadku zakażenia Giardia lamblia często obserwuje się obfite biegunkowe stolce z powodu uszkodzenia rąbka szczoteczkowego enterocytów, co prowadzi do wtórnego niedoboru laktazy i kurczowych bólów brzucha. Lamblioza może także powodować silne bóle w okolicy pępka lub objawy rzekomo wrzodowe. Chociaż w przypadku masowych inwazji, szczególnie u małych dzieci, opisuje się przypadki niedrożności przewodu pokarmowego związane z tendencją pasożytów do wciskania się w wąskie przewody, takie jak żółciowe lub trzustkowe, jednak taki scenariusz jest charakterystyczny dla obszarów endemicznych i nie występuje w Polsce. Należy zauważyć, że glisty, które osiągają imponujące rozmiary, są największymi pasożytami człowieka, co sprawia, że łatwo je zidentyfikować w badaniach obrazowych, takich jak USG. 

Zaburzenia snu u chorych dzieci często wynikają z uczucia swędzenia, na przykład w przypadku owsicy w okolicy odbytu lub zarażenia świerzbem, co powoduje uporczywy świąd skóry. Zaburzenia zachowania, nadmierne uczucie senności lub drażliwość u dziecka wynika głównie z braku snu.

Objawy kliniczne związane z pasożytami obejmują również przewlekły kaszel, któremu niewłaściwie przypisywane jest nadmierne znaczenie. W przypadku glistnicy, podczas migracji larw przez płuca 4-16 dni po zarażeniu, mogą wystąpić objawy zapalenia płuc i oskrzeli, takie jak kaszel z mokrą wydzieliną, gorączka i bóle w klatce piersiowej. Wędrówce larw towarzyszą objawy alergiczne, takie jak:

• grudkowe,
• swędzące wysypki,
• pokrzywka,
• zapalenie spojówek,
• świsty,
• duszność,
• sporadycznie krwioplucie.

Opisane objawy płucne zazwyczaj ustępują samoistnie w ciągu 3 tygodni. W przypadku przewlekłego kaszlu u dzieci, utrzymującego się ponad 3 tygodnie, konieczna jest diagnostyka różnicowa z uwzględnieniem innych przyczyn.

Wśród badań dodatkowych eozynofilii przypisywane jest zbyt duże znaczenie diagnostyczne, jednakże jest ona zwykle obserwowana we wczesnych fazach zarażeń pasożytniczych, szczególnie w przypadku migracji tkankowej pasożytów lub zakażeń tkankowych. W późnej fazie choroby eozynofilia zazwyczaj nie występuje i jest nie charakterystyczna dla wielu pasożytniczych zakażeń, takich jak owsica czy lamblioza, które zazwyczaj przebiegają bez eozynofilii. Eozynofilia może mieć różne przyczyny, takie jak alergie, działania niepożądane leków, a także występować w zakażeniach bakteryjnych i grzybiczych. W praktyce, eozynofilia najczęściej wynika z reakcji alergicznych i działań niepożądanych leków, co należy przede wszystkim uwzględnić w diagnostyce różnicowej.

Warto podkreślić, że nasilenie objawów klinicznych u dziecka zależy od masywności zarażenia, indywidualnej wrażliwości oraz istnienia chorób współistniejących, co należy uwzględnić podczas oceny przypadków infestacji pasożytami.

Badania na pasożyty u dzieci

Diagnostyka parazytologiczna stanowi wyzwanie wymagające doświadczenia pracowników laboratorium diagnostycznego, powinna być ukierunkowana na konkretny rodzaj pasożyta. Istnieje pewien dowód zarażenia pasożytniczego, który polega na wykryciu dojrzałego pasożyta, takiego jak owsik, glista ludzka czy tasiemiec. Mniejsze znaczenie ma identyfikacja postaci rozwojowych (np. jaja), które ze względu na swoje niewielkie rozmiary mogą być mylone z kulkami tłuszczu lub pyłkami roślinnymi.

W przypadku diagnostyki owsicy zaleca się oparcie się na badaniu bezpośrednim. W tym celu, rano przed poranną toaletą, wykonuje się wymaz z okolicy odbytu lub przeprowadza badanie za pomocą przezroczystej taśmy klejącej (o czułości sięgającej 90% przy trzykrotnym wykonaniu badania). Następnie preparat jest oglądany pod mikroskopem w celu identyfikacji jaj owsika. Ważne jest, aby pamiętać, że badanie kału w przypadku owsicy nie jest zalecane, zarówno z powodu niskiej czułości, jak i możliwości popełnienia błędów diagnostycznych, co może prowadzić do wyników fałszywie dodatnich (np. biała kulka tłuszczu w kale może być błędnie uznana za jajo pasożyta przez niedoświadczonego diagnostę).

W diagnostyce lambliozy wykorzystuje się badania preparatów bezpośrednich kału, treści dwunastniczej lub bioptatów jelita cienkiego. Rozpoznanie potwierdza wykrycie cyst lub, rzadziej, trofozoitów. Ze względu na nieregularne wydalanie cyst i ich zmienną liczbę, badanie kału należy powtarzać kilkakrotnie. Stosuje się także metody zagęszczania próbek (flotacja).

W niektórych przypadkach diagnostyki parazytoz wykorzystuje się metody pośrednie, takie jak testy immunoenzymatyczne w przypadku lambliozy, jednak ich wiarygodność jest mniejsza z powodu możliwych reakcji krzyżowych i wyników fałszywie dodatnich. Testy serologiczne (ELISA) z krwi są z kolei stosowane jedynie w diagnostyce tkankowych zarażeń pasożytniczych, takich jak toksoplazmoza, włośnica, filariozy, bąblowica, wągrzyca i inne.

W diagnostyce parazytologicznej w określonych sytuacjach pomocne są badania obrazowe, takie jak:

• zdjęcie RTG jamy brzusznej z kontrastem (w przypadku masywnej inwazji glisty ludzkiej),
• USG jamy brzusznej (w glistnicy dróg żółciowych),
• zdjęcie RTG klatki piersiowej w fazie płucnej, szczególnie w przypadku podejrzenia toksokarozy, wymagającego badania okulistycznego z oceną dna oka u każdego dziecka.

Jak leczyć pasożyty u dzieci?

Leczenie owsicy obejmuje dwukrotne podanie leków przeciwpasożytniczych wszystkim członkom rodziny. Dawkowanie obejmuje pyrantel w ilości 10–11 mg/kg m.c. maksymalnie 1 g jednorazowo, mebendazol w ilości 100 mg jednorazowo lub albendazol w ilości 400 mg jednorazowo, z odstępem 2–4 tygodni. Istotne są także zalecenia higieniczne, takie jak:

• mycie rąk po skorzystaniu z toalety i przed posiłkiem,
• higiena okolicy odbytu po każdym wypróżnieniu,
• regularna zmiana bielizny,
• spanie w obcisłych spodenkach,
• regularne wietrzenie i odkurzanie pomieszczeń.

Leczenie zaparć ma pomocnicze znaczenie w zapobieganiu autoinwazji.

W leczeniu lambliozy stosuje się doustnie metronidazol – dzieci otrzymują 15 mg/kg w 3 dawkach, dorośli 3 × 250 mg przez 5–7 dni, lub tynidazol – dzieci przyjmują jednorazowo 50 mg/kg, maksymalnie 2 g, dorośli 2 g. W niektórych przypadkach zastosowanie mogą znaleźć inne leki przeciwpierwotniakowe, takie jak:

• azytromycyna,
• chlorochina,
• kwinakryna,
• paromycyna,
• furazolidon,
• bacytracyna,
• albendazol,
• nitazoksanid.

Leczenie wymaga każdy przypadek lambliozy, również te bezobjawowe. Z uwagi na możliwość zakażenia innych członków rodziny, zaleca się badanie i ewentualne leczenie wszystkich domowników.

W terapii glistnicy stosuje się doustny albendazol (jednorazowo 400 mg, powyżej 2. roku życia), mebendazol (100 mg co 12 godzin przez 3 dni) lub pyrantel (jednorazowo 11 mg/kg, maksymalnie 1 g). Rzadziej używane są: nitazoksanid, iwermektyna i piperazyna. Leczenie jest zalecane u osób z potwierdzonym zakażeniem zarówno objawowym, jak i bezobjawowym. Nie zaleca się wielokrotnego leczenia glistnicy, ponieważ powtarzające się dodatnie wyniki badania kału, mimo leczenia, budzą silne podejrzenie pomyłki diagnostycznej. Leczenie domowników jest zbędne, gdyż wzajemne zarażanie się glistnicą nie występuje.

Skuteczne leczenie toksokarozy obejmuje podawanie albendazolu (15 mg/kg przez 7 dni) lub dietylokarbamazyny (6–10 mg/kg przez 21 dni). Ze względu na tkankową lokalizację larw Toxocara spp., skuteczność leczenia może być ograniczona. Choroba, mająca charakter samoograniczający się, zazwyczaj ustępuje samoistnie w ciągu 6 miesięcy, dlatego nie ma potrzeby leczenia jedynie na podstawie dodatniego wyniku badania serologicznego, który może pozostawać dodatni przez długi czas. Toksokaroza oczna wymaga specjalistycznego leczenia okulistycznego.

Wyzwania związane z chorobami pasożytniczymi

W Polsce istnieje powszechne, nieprawdziwe przekonanie o częstym występowaniu zakażeń pasożytniczych u dzieci. Wśród rodziców krążą różne mity dotyczące objawów klinicznych, diagnozowania i leczenia tego rodzaju chorób. W rezultacie opiekunowie często domagają się rutynowego odrobaczania swoich dzieci w celach profilaktycznych. Społeczeństwo jest także obarczone fałszywymi przekonaniami o niskiej skuteczności leczenia przeciwpasożytniczego u dzieci, co skutkuje sięganiem po nowe, niezarejestrowane i niezweryfikowane metody leczenia, takie jak chińskie zioła. Niestety, te podejścia nie tylko są nieskuteczne, lecz mogą również negatywnie wpływać na zdrowie dziecka.

Podobne zamieszanie występuje w obszarze diagnostyki. Wiele laboratoriów oferuje różnorodne, niezweryfikowane i nieprzetestowane testy diagnostyczne, które często generują wyniki fałszywie pozytywne. To zjawisko skutkuje nadmiernym rozpoznawaniem chorób pasożytniczych u dzieci, co dodatkowo nasila obawy rodziców i opiekunów związane z pasożytami.

Z drugiej strony, w polskim społeczeństwie rośnie popularność podróży z małymi dziećmi do krajów tropikalnych, będących rzeczywistymi ogniskami chorób pasożytniczych. Zarówno dzieci objęte domniemaną rutynową profilaktyką, jak i te z ekspozycją na tropikalne rejony, mogą skonsultować się z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Współczesny lekarz praktyk powinien być w stanie skutecznie wyjaśnić rodzicom rzeczywiste wskazania do diagnostyki i leczenia chorób pasożytniczych. Ponadto, lekarz ten powinien umieć przygotować rodziców do podróży z dzieckiem do obszarów tropikalnych lub skierować ich do specjalisty medycyny podróży w celu zaplanowania odpowiednich działań profilaktycznych.

Czytaj także: Biegunka podróżnych – leczenie, profilaktyka, przyczyny