Czym są rotawirusy?
Rotawirusy są najczęstszymi czynnikami zakaźnymi wywołującymi biegunkę na świecie oraz najczęstszą przyczyną leczenia szpitalnego w przypadku biegunki. Swoją nazwę zawdzięczają temu, że mają kolisty kształt („rota” po łacinie oznacza „koło”). Trzy z ich licznych grup (A, B i C) są zakaźne i powodują choroby u ludzi.
- Rotawirus grupy A występuje powszechnie na całym globie. Jest główną przyczyną ostrej biegunki przebiegającej z odwodnieniem u niemowląt i dzieci do 2 r.ż. oraz u osób niedożywionych.
- Rotawirus grupy B występuje głównie w Azji, gdzie jest powodem biegunki, która dotyka tysiące ludzi w różnym wieku. Ze względu na charakter objawów jest nazywany rotawirusową gorączką dorosłych.
- Rotawirus grupy C rzadko wywołuje biegunki, a jeśli już, to głównie u dzieci, ale za to w wielu krajach.
Rotawirusy są oporne na działanie detergentów, wysychanie oraz zamrażanie. Wytrzymują w pH 3,5–10. Do wywołania biegunki wystarcza zaledwie 10–100 rotawirusów, dlatego prawie każde dziecko do lat 5 było lub będzie zakażone rotawirusem.
Jak można się zarazić rotawirusami?
Rotawirusy atakują organizm głównie drogą pokarmową. Chory wydala z kałem ogromne ilości żywych wirusów, a do zachorowania wystarczy ich bardzo mało. Infekcja niezwykle łatwo się szerzy, zwłaszcza wśród małych dzieci. Udowodniono, że rotawirusy przenoszą się także drogą kropelkową.
Liczba zachorowań na biegunki rotawirusowe w naszym klimacie jest największa wczesną wiosną i w okresie zimowym.
Objawy infekcji rotawirusowej
Rotawirusowe zapalenie żołądkowo-jelitowe może przyjmować postać od bezobjawowej, przez łagodną, do ostrej z wymiotami, wodnistą biegunką i gorączką. Okres zarażania jest stosunkowo długi. Od kontaktu z patogenem do wystąpienia objawów mija zazwyczaj od 2 do 5 dni.
U większości chorych pierwszymi objawami zakażenia rotawirusami są:
- niewysoka gorączka,
- wyraźnie gorsze samopoczucie,
- osłabienie,
- bóle brzucha,
- nudności.
Dzieci zaatakowane przez rotawirusy są często ospałe, marudne, niechętne do zabawy, płaczliwe. Szybko pojawiają się także intensywne wymioty, które zwykle mijają w ciągu 48 godzin, czasem wcześniej. Kiedy ustąpią (lub pod koniec ich trwania), rozpoczyna się biegunka.
Wirus atakuje komórki jelita cienkiego – enterocyty. Niszcząc je, powoduje wydalanie przez człowieka dużych ilości wody i elektrolitów. Biegunka jest bardzo obfita i wodnista, co prowadzi do odwodnienia.
Jeśli nie dojdzie do odwodnienia, choroba mija samoistnie w ciągu 4–6 dni. Im młodsze dziecko, tym większe ryzyko odwodnienia. U najmłodszych dzieci choroba może więc skończyć się długotrwałą hospitalizacją.
Infekcje rotawirusowe mogą skutkować zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych. Opisano też związek rotawirusów z martwiczym zapaleniem jelit, ropniami wątroby i zapaleniem mięśni. W wyjątkowo ciężkich przypadkach choroba może nawet doprowadzić do zgonu.
Warto wiedzieć, że wyleczeni pacjenci mogą wydalać aktywnego wirusa (a tym samym zarażać) jeszcze przez ponad tydzień, mimo dobrego samopoczucia i całkowitego ustąpienia objawów. Całkowita regeneracja nabłonka jelit może trwać nawet kilka tygodni.
Kto może zachorować na rotawirusowe zapalenie żołądkowo-jelitowe?
Najczęściej chorują dzieci przed ukończeniem 5. roku życia – zwłaszcza te, które uczęszczają do przedszkola lub żłobka. Ich rodzice i krewni także mogą zachorować.
Infekcje są też częste u pracowników ochrony zdrowia i zakładów opieki dziennej oraz u pacjentów tych placówek. Przechorowanie biegunki rotawirusowej daje odporność, jednak istnieje sporo szczepów rotawirusów, dlatego możliwe są ponowne zakażenia. Kolejne epizody zwykle przebiegają jednak łagodniej.
Jak zapobiegać zakażeniu rotawirusami?
Rotawirusy bardzo ławo przenoszą się przez brudne ręce. Z tego powodu niezwykle ważne jest ich częste mycie, szczególnie po zmianie pieluchy. Istotnym działaniem profilaktycznym jest także używanie pieluch jednorazowych. Nocniki i sedesy należy dezynfekować podchlorynem sodu.
Karmienie dziecka piersią w znacznym stopniu chroni je przed zakażeniem. Nie daje pewności, że dziecko nie zachoruje, ale zdecydowanie zmniejsza ryzyko biegunki.
Szczepionki przeciw zakażeniu rotawirusami
W 2006 roku wprowadzono dwie szczepionki przeciwko infekcji rotawirusowej. Ich badania wykazały, że są bezpieczne i skuteczne w leczeniu dzieci.
W Polsce są dostępne dwie szczepionki przeciwko rotawirusom, podawane w 2 lub 3 dawkach. Obie mają postać płynną i są przyjmowane doustnie; zawierają żywy wirus. Rozpoczęcie szczepienia planuje się po 6. tygodniu życia niemowlęcia, jednak nie później niż do ukończenia 12. tygodnia życia. Jest to szczepienie obowiązkowe i bezpłatne.
Przeciwwskazania do szczepienia obejmują takie stany chorobowe, jak:
- nadwrażliwość na substancję czynną lub na którąkolwiek substancję pomocniczą,
- nadwrażliwość po wcześniejszym podaniu szczepionki przeciw rotawirusowi,
- stan po wgłobieniu jelita lub zwiększone ryzyko wgłobienia jelita,
- niedobór odporności,
- ciężka choroba z wysoką gorączką,
- ostra biegunka lub wymioty.
Leczenie biegunki rotawirusowej
Infekcję rotawirusem ustala się najczęściej na podstawie badań wykrywających cząsteczki wirusa w kale – metodą immunofluorescencyjną, ELISA lub testem lateksowym.
Leczenie biegunki rotawirusowej jest wyłącznie objawowe. Kuracja polega na wypijaniu dużej ilości płynów oraz zbijaniu gorączki lekami przeciwgorączkowymi. Małe dzieci oraz osoby z upośledzoną odpornością wymagają na ogół hospitalizacji i dożylnego podawania płynów i elektrolitów.
Po oddaniu każdego wolnego stolca dziecko powinno otrzymać dodatkowo 5–10 ml płynu na kilogram masy ciała (czyli np. u dziecka ważącego 10 kg to od 50 ml do 100 ml płynu). W razie wymiotów płyny należy podawać małymi porcjami (około 5 ml), często, nawet co minutę. Napoje powinny być chłodne, ponieważ ciepłe nasilają odruch wymiotny. Najlepiej podawać wodę niegazowaną i słabą herbatę. Należy natomiast unikać napojów gazowanych, mleka, kawy i soków.
Trzeba również uzupełniać elektrolity, które są dostępne w aptece w postaci proszku do sporządzenia napoju. Aby odbudować florę bakteryjną, powinno się jeść jogurty oraz probiotyki.
Po ustąpieniu wymiotów można spróbować jeść kleik i pieczywo ryżowe lub sucharki. Z czasem należy wprowadzać do diety gotowane ziemniaki, ryż, marchewkę i mięso drobiowe. Ważne jest również ścisłe przestrzeganie zasad higieny osobistej i częste mycie rąk.
Autor: Iga Hintz
