Syndrom Otella – mózg chory z zazdrości. Przyczyny i objawy, test: czy to może być zespół Otella?

Co to jest syndrom Otella?

Syndrom Otella, znany również jako zespół Otella, obłęd alkoholowy lub paranoja alkoholowa, to zaburzenie psychotyczne dotyczące przede wszystkim mężczyzn, polegające na występowaniu nieprawdziwych, niepodlegających korygowaniu urojeń dotyczących niewierności małżeńskiej lub partnerskiej. Zaburzenie należy do grupy psychoz urojeniowych spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu, których nie można wyjaśnić samym ostrym zatruciem i które nie są częścią zespołu abstynencyjnego (ICD-10: F10.5).

W syndromie Otella dla pacjenta typowe mogą być omamy słuchowe lub dotyczące innych zmysłów, zaburzenia percepcji, urojenia, zaburzenia psychoruchowe i afektu ukierunkowane na wyimaginowaną zdradę partnerki. Osoby z syndromem Otella cierpią na daleko posunięty brak krytycyzmu w odniesieniu do własnych przekonań i postępowania, a ich podejrzenia opierają się zazwyczaj na mało istotnych i niejednoznacznych przesłankach (takich jak np. krótkie spóźnienie, podejrzany paragon, awizo pocztowe).

Urojeniom dotyczącym niewierności mogą towarzyszyć urojenia prześladowcze, np. silne przekonanie, że chory jest obiektem kpin i żartów niewiernej partnerki i jej kochanków lub wręcz że osoby te planują zamordowanie go. Syndrom Otella dotyczy zazwyczaj osób w sile wieku – swoje początki ma po 40. roku życia, a średni wiek zachorowania to 68 lat. Zaburzenie to w ogromnej przewadze dotyka mężczyzn.

Przyczyny syndromu Otella

Długotrwałe narażenie mózgu na toksyczne działanie etanolu skutkujące pojawieniem się halucynozy alkoholowej to częste, ale nie jedyne podłoże symptomu Otella. Zaburzenia psychotyczne mogą rozwinąć się również w przebiegu niektórych chorób psychicznych, a także u osób z zaburzeniami osobowości, po ciężkich traumach czy zażywających narkotyki.

Do najczęstszych poznanych dotychczas przyczyn tego zaburzenia zalicza się:

• alkohol – przewlekłe, intensywne picie uważa się za przyczynę około 20% przypadków rozwoju syndromu Otella, a na zaburzenie to zapada średnio co trzeci alkoholik;
• przewlekłe zażywanie narkotyków i innych substancji odurzających (głównie amfetaminy);
• osobowość paranoiczna;
• schizofrenia paranoidalna;
• zaburzenia neurologiczne (przede wszystkim dysfunkcja płatów czołowych);
• choroba Parkinsona;
• bardzo niska samoocena;
• traumy po wcześniejszych doświadczeniach.

Przeczytaj: Alkoholizm – jak leczyć? Zaburzenia psychiczne w uzależnieniu od alkoholu

Jak objawia się syndrom Otella?

Symptomy zespołu Otella początkowo przypominają dość standardowe dla wielu małżeństw niepokoje o wierność partnerki, ale z biegiem czasu i wraz z postępem zmian neurologicznych w mózgu mogą nabierać bardzo intensywnego, a nawet absurdalnego charakteru. W niektórych przypadkach możliwa jest spontaniczna remisja objawów, np. na skutek dłuższej przerwy w piciu, ale zaburzenie zazwyczaj powraca, i to niestety z dużą mocą. U pacjenta z obłędem alkoholowym może występować:

• przekonanie, że partnerka prowadzi potajemnie bogate życie towarzyskie i seksualne;
• podejrzenie, że partnerka ma nie jednego, ale licznych kochanków, a jej zdrady odbywają się w nonsensownych okolicznościach (np. podczas kilkuminutowego wyjścia do sklepu);
• podejrzenie, że partnerka doświadcza kontaktów seksualnych z przypadkowymi osobami, a nawet związków kazirodczych;
• nieustające żądanie wyjaśnień od partnerki, rozliczania się z czasu spędzanego osobno i tłumaczenia z różnych czynności, które choremu wydają się podejrzane;
• wypytywanie wspólnych znajomych o zachowanie partnerki;
• śledzenie partnerki, wyszukiwanie dowodów jej zdrady (przeglądanie jej bielizny, pościeli, analiza znaków na ciele), przygotowywanie zasadzek mających na celu obnażenie jej rzekomych kłamstw;
• wymuszanie przyznania się do winy, czasami bardzo brutalne;
• zawężenie zainteresowań, zaniedbywanie pracy zawodowej i obowiązków, poświęcanie czasu głównie na czynności i rozmowy dotyczące zdrady;
• możliwe narastające przekonanie o istnieniu zmowy, spisku przeciwko choremu, podejrzenie, że osoby trzecie pomagają partnerce prowadzić podwójne życie i dają jej alibi;
• poczucie zagrożenia ze strony partnerki i jej rzekomych kochanków;
• agresja, przemoc, nieumiejętność panowania nad emocjami mogące skutkować fizycznym atakiem na partnerkę lub na osoby trzecie.

Urojenia nasilają się i utrwalają pod wpływem ciągłego spożywania alkoholu; wzmacnia je także uległa postawa podejrzewanej o zdradę partnerki. Postępowanie według woli osoby z syndromem Otella, a więc np. rezygnowanie ze spotkań z przyjaciółmi, zmywanie makijażu, ubieranie się w luźne ubrania czy rezygnacja z butów na obcasie przynoszą skutek odwrotny do zamierzonego – nie uspokajają chorego, ale prowadzą do stawiania przez niego coraz bardziej absurdalnych żądań.

Syndrom Otella – test, czy jest miarodajny?

Rozpoznanie u samego siebie syndromu Otella jest niewiarygodnie trudne, a w wielu przypadkach wręcz niemożliwe. Każda próba uświadomienia choremu, że jego obawy i podejrzenia nie mają podstaw, zazwyczaj kończy się kłótnią.

Jak rozmawiać z osobą z zespołem Otella? Nie ma uniwersalnego klucza, dzięki któremu możliwe staje się dotarcie do chorego i przekonanie go do leczenia. Dostępne w internecie testy na syndrom Otella nie mają profesjonalnego charakteru, mogą jednak uświadomić zarówno dręczonemu podejrzeniami mężczyźnie, jak i jego partnerce, że dzieje się coś niepokojącego, co warto skonsultować ze specjalistą. Wśród zagadnień poruszanych w testach online mogą znaleźć się pytania:

1. Czy partner nadużywa alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych?
2. Czy partner przejawia chorobliwą zazdrość, będąc pod wpływem alkoholu?
3. Czy partner ma problemy z kontrolowaniem emocji?
4. Czy partner bywa agresywny, zwłaszcza po alkoholu?
5. Czy partner próbuje Cię kontrolować i ograniczać?
6. Czy partner próbuje zmusić Cię do przyznania się do zdrady, której nie było?
7. Czy partner usilnie próbuje znaleźć dowody twojej zdrady, np. śledząc Cię lub przeszukując torebkę lub telefon?

Twierdzące odpowiedzi na powyższe pytania nie mogą być traktowane jak diagnoza syndromu Otella, ale wskazują na poważny problem, któremu trzeba jak najszybciej zacząć przeciwdziałać. Nieleczony syndrom Otella ulega nasileniu; życie z partnerem cierpiącym na to zaburzenie staje się coraz trudniejsze, a w wielu przypadkach również niebezpieczne.

Leczenie syndromu Otella – trudne, ale nie niemożliwe

Syndrom Otella u pacjenta może zdiagnozować lekarz psychiatra na podstawie badania psychiatrycznego i szczegółowego wywiadu dotyczącego używania alkoholu (lub innych środków psychoaktywnych). Jeśli zaburzenie jest skutkiem paranoi wywołanej chorobą alkoholową, pierwszy i najważniejszy krok w terapii to leczenie alkoholizmu, czyli terapia przeciwuzależnieniowa. Jedynie w stanie trzeźwości chory może przystąpić do walki z patologiczną zazdrością, ale abstynencja nie gwarantuje niestety jej ustąpienia.

Utrzymujący abstynencję pacjent z zespołem Otella jest poddawany psychoterapii – indywidualnej, grupowej i rodzinnej, w zależności od jego sytuacji i potrzeb. Psychoterapia bywa łączona z farmakoterapią, najczęściej z zastosowaniem leków przeciwpsychotycznych (m.in. haloperidol, risperidon, perazyna). Najlepiej rokują chorzy świadomi swojego problemu i samodzielnie szukający dla siebie pomocy – takie przypadki to jednak rzadkość. Większość mężczyzn z zespołem Otella nie daje sobie pomóc, nie potrafi zrezygnować z alkoholu i nie godzi się na terapię. W przypadku pacjentów agresywnych, stwarzających zagrożenie dla partnerki, samych siebie lub osób trzecich, niezbędna bywa hospitalizacja i leczenie przymusowe.