Szczepienie na gruźlicę. Wszystko, co warto wiedzieć o szczepionce BCG

Gruźlica – groźna choroba zakaźna

Gruźlica to bakteryjna choroba zakaźna wywoływana przez prątki Mycobacterium tuberculosis, które najczęściej atakują płuca, choć mogą zaatakować również inne narządy, takie jak węzły chłonne, opony mózgowo-rdzeniowe, nerki czy kości. Choroba rozprzestrzenia się głównie drogą kropelkową i występuje na całym świecie, przy czym szczególnie duże ryzyko zakażenia obserwuje się w krajach rozwijających się.

Szacuje się, że gruźlica co roku przyczynia się do milionów nowych zachorowań i tysięcy zgonów. W Polsce sytuacja epidemiologiczna jest stosunkowo stabilna dzięki wdrożeniu powszechnych szczepień ochronnych i systematycznej kontroli zdrowia publicznego. Niemniej jednak wciąż dochodzi do przypadków zachorowań, zwłaszcza u osób z obniżoną odpornością, takich jak:

• seniorzy,
• osoby zakażone HIV,
• osoby z chorobami przewlekłymi.

Historia i rozwój szczepionki BCG

Szczepionka BCG została opracowana na początku XX wieku przez dwóch francuskich naukowców: Alberta Calmette’a i Camille’a Guérina, od których nazwiska pochodzi jej pełna nazwa – Bacillus Calmette-Guérin. Po wielu latach badań i eksperymentów z prątkami bydlęcymi Mycobacterium bovis, udało się stworzyć bezpieczny szczep bakterii, który nie wywołuje choroby u ludzi, ale stymuluje układ odpornościowy do walki z zakażeniem.

Mechanizm działania szczepionki BCG

Szczepionka BCG zawiera żywe, osłabione prątki bydlęce Mycobacterium bovis, które są blisko spokrewnione z prątkiem ludzkim wywołującym gruźlicę. Po wstrzyknięciu szczepionki układ odpornościowy rozpoznaje prątki jako zagrożenie i uruchamia reakcję obronną, tworząc komórki pamięci immunologicznej. Dzięki temu organizm jest przygotowany na ewentualny kontakt z prątkiem gruźlicy, co zmniejsza ryzyko zachorowania na ciężkie postaci choroby.

Szczepionka BCG jest szczególnie skuteczna w zapobieganiu najcięższym formom gruźlicy, takim jak: 

• gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, 
• gruźlica rozsiana.

Mogą prowadzić do poważnych powikłań, a nawet zgonu. 

Jej skuteczność w ochronie przed gruźlicą płucną u dorosłych jest ograniczona, jednak nadal stanowi istotny element profilaktyki choroby.

Przebieg szczepienia BCG u noworodka

Szczepienie BCG jest obowiązkowe i bezpłatne dla wszystkich noworodków w Polsce. Podaje się je jednorazowo w lewe ramię, a efektem jest charakterystyczna blizna. 

Podanie szczepionki wykonuje się zwykle w ciągu 24 godzin od narodzin dziecka, a w przypadku wcześniaków po osiągnięciu przez noworodka masy ciała powyżej 2000 gramów.

Skuteczność szczepionki BCG

Skuteczność szczepionki BCG jest przedmiotem wielu badań naukowych i zależy od wielu czynników, w tym: 

• wieku osoby zaszczepionej, 
• warunków środowiskowych,
• rodzaju kontaktu z prątkiem gruźlicy. 

Ogólnie przyjmuje się, że szczepionka BCG jest skuteczna w zapobieganiu ciężkim postaciom gruźlicy, takim jak gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych oraz gruźlica rozsiana, z efektywnością sięgającą 75–86%.

Natomiast w przypadku gruźlicy płucnej skuteczność szczepionki BCG może być niższa i waha się od 0% do 80% w zależności od regionu i warunków epidemiologicznych. 

W związku z tym szczepionka nie jest stosowana u dorosłych, chyba że w szczególnych przypadkach, na przykład u osób narażonych na kontakt z prątkami gruźlicy w miejscach o wysokim ryzyku zachorowań.

Możliwe reakcje i powikłania po szczepieniu

Podanie szczepionki BCG może prowadzić do wystąpienia kilku reakcji poszczepiennych, które zwykle są łagodne i przejściowe. Najczęściej pojawia się miejscowa reakcja skórna w postaci nacieku, krosty lub owrzodzenia, które goi się samoistnie. Czasami węzły chłonne pod pachą po stronie szczepienia mogą się powiększyć, ale również ten stan zwykle ustępuje samoczynnie.

Mimo że szczepionka BCG jest uważana za bezpieczną, u niektórych niemowląt mogą wystąpić rzadkie, ale poważniejsze powikłania, takie jak:

• znaczne owrzodzenie w miejscu podania szczepionki (ponad 1 cm).
• ropień podskórny.
• znaczne powiększenie lub ropne zapalenie węzłów chłonnych.

U niemowląt z zaburzeniami odporności istnieje ryzyko uogólnionej infekcji prątkiem BCG, która jest bardzo rzadkim, ale poważnym powikłaniem. Przed szczepieniem noworodka przeprowadza się badanie kwalifikacyjne przez lekarza, aby upewnić się, że nie występują przeciwwskazania do szczepienia.

Przeciwwskazania do szczepienia BCG

Szczepienie BCG nie jest przeprowadzane u noworodków z następującymi przeciwwskazaniami:

• pierwotne lub wtórne niedobory odporności (np. HIV),
• niska masa urodzeniowa (poniżej 2000 gramów),
• poważne wady rozwojowe,
• choroby nowotworowe, AIDS,
• gorączka lub zmiany skórne w miejscu szczepienia.

W sytuacji, gdy noworodek spełnia którykolwiek z powyższych kryteriów, lekarz podejmuje decyzję o odroczeniu szczepienia lub całkowitej rezygnacji z niego.

Znaczenie szczepienia w walce z gruźlicą

Gruźlica, choć znacznie rzadsza niż w przeszłości, wciąż stanowi zagrożenie zdrowotne. Profilaktyka, w tym szczepienia BCG, odgrywa ważną rolę w redukcji liczby zachorowań. W krajach o wysokim wskaźniku gruźlicy szczepionkę BCG stosuje się powszechnie jako element profilaktyki i ochrony zdrowia dzieci. Szczepienie to chroni przed najcięższymi formami gruźlicy, które mogą prowadzić do poważnych komplikacji, a nawet zgonu.

Podsumowanie

Szczepienie BCG jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki gruźlicy, zwłaszcza w krajach o średnim i wysokim wskaźniku zachorowań. Choć skuteczność szczepionki jest różna w zależności od regionu, jednoznacznie potwierdzono jej ochronne działanie przed najcięższymi formami gruźlicy u dzieci. W Polsce szczepienie BCG jest obowiązkowe dla noworodków, a regularne szczepienia stanowią bardzo ważny element walki z gruźlicą.

To również może Cię zainteresować:

Mykobakterioza – objawy, leczenie