Tężec – co to za choroba? Skąd się bierze?
Tężec to bardzo poważna choroba zakaźna, która należy do grupy toksykoz. Jest wywoływana przez bakterię tężca o nazwie Clostridium tetani. Ten patogen występuje powszechnie w przyrodzie, można go znaleźć w:
- przewodzie pokarmowym zwierząt i ludzi,
- w glebie,
- w kurzu i błocie,
- wodzie słodkiej i słonej.
Szczególnie niebezpiecznym źródłem zakażenia są gleby ogrodowe i rolne, ponieważ często są one wzbogacane naturalnym nawozem. Bakteria ta ma zdolność do tworzenia przetrwalników, które są bardzo wytrzymałe i mogą przetrwać w glebie lub wydzielinach zwierząt przez wiele lat.
Po dostaniu się zarodników tężca do rany, produkują one niebezpieczne egzotoksyny. Wyrównują one rozwijanie się choroby, szczególnie w przypadku głębokich ran lub ran kłutych, które zawierają ciała obce. Patogeny prowadzą do zwiększonego napięcia mięśni i napadów prężeń tężcowych, a także pobudzenia układu nerwowego.
Warto zaznaczyć, że tężec nie przenosi się bezpośrednio z człowieka na człowieka ani ze zwierząt na człowieka. Do zakażenia dochodzi, gdy rana zostaje zanieczyszczona materiałem zawierającym przetrwalniki bakterii. Nawet małe rany, takie jak zadrapania, ukłucia i otarcia naskórka, szczególnie gdy są to rany kłute, mogą stanowić wejście dla bakterii. Ryzyko zakażenia jest większe w przypadku ran o większych powierzchniach. Po dostaniu się przetrwalników do organizmu, bakterie zaczynają produkować toksyny.
Odmiany tężca
Najczęstszą formą tężca jest jego ogólna odmiana. Rzadziej występuje tężec miejscowy, który ogranicza się do określonych grup mięśni. Istnieje też szczególna odmiana tężca nazywana Tetanus cephalicus, w której objawy ogólne towarzyszą porażeniu jednego z nerwów czaszkowych. Okres rozwoju choroby trwa od 3 do 50 dni, najczęściej jednak od 3 do 14 dni. Im krótszy jest ten okres, tym cięższy przebieg choroby.
Tężec – objawy choroby
Pierwszymi objawami tężca są skurcze mięśni. Początkowy objaw to szczękościsk, który wynika z kurczenia się mięśni twarzy. Skurcze mięśni mimicznych twarzy powodują charakterystyczny grymas, znany jako „uśmiech sardoniczny„. Skurcze mięśni na plecach mogą powodować wygięcie ciała w łukowaty sposób. Bardzo poważnym problemem mogą być skurcze mięśni krtani i mięśni oddechowych, co może prowadzić do ostrej niewydolności oddechowej, stanu zagrażającego życiu.
Kluczowym czynnikiem w prognozowaniu przebiegu choroby jest okres między pierwszymi objawami a wystąpieniem pierwszego napadu prężeń, zwany „okresem przedprężeniowym”. Prężeń jest najbardziej charakterystycznym objawem tężca ogólnego. Warto również podkreślić, że przejście tężca nie daje naturalnej odporności, dlatego pacjent powinien być zaszczepiony.
Jak wygląda rana zakażona tężcem?
Objawy rany zakażonej tężcem często można obserwować na zdjęciach znajdujących się na stronach internetowych. Obejmują one zaczerwienienie obszaru, gdzie jest uszkodzona skóra. Brzegi rany mogą być uniesione lub wywinięte, a skóra wokół rany może być spuchnięta. Osoby zakażone często skarżą się na silny ból w okolicach rany. Organizm, w próbie zwalczania infekcji, może zwiększać temperaturę ciała, co może powodować gorączkę jako dodatkowy objaw zakażenia.
Tężec – diagnoza choroby
Diagnoza choroby opiera się na informacjach zebranych podczas wywiadu oraz wynikach badania pacjenta. W procesie ustalania diagnozy różnicowej, należy wziąć pod uwagę możliwość wystąpienia innych schorzeń, takich jak:
- zatrucie strychniną,
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
- zapalenie mózgu,
- tężyczkę,
- reakcje dystoniczne wywołane przez leki,
- zapalenie lub ropień w okolicach jamy ustnej, gardła i stawu skroniowo-żuchwowego.
Jak leczyć tężec?
Tężec jest leczony na podstawie objawów, ponieważ nie istnieją leki, które mogą natychmiastowo zneutralizować działanie toksyn odpowiedzialnych za choroby. Ich działanie stopniowo osłabia się, ale może utrzymywać się przez około 4-6 tygodni. W tym czasie pacjent powinien być hospitalizowany na oddziale chorób zakaźnych, a w niektórych przypadkach na oddziale intensywnej terapii.
W przypadkach ciężkich, kluczowym jest zapewnienie wolności dróg oddechowych i konieczne może być wspomaganie wentylacji. Terapia polega na podawaniu ludzkiej antytoksyny przeciwtężcowej. Dodatkowo konieczne jest chirurgiczne oczyszczenie rany oraz podawanie antybiotyków, zazwyczaj metronidazolu, aby zahamować rozwijające się bakterie tężca w ranie. Ponadto stosuje się substancje obniżające napięcie mięśni, takie jak:
- diazepam,
- midazolam,
- pankuronium.
W niektórych przypadkach pacjenci z tężcem potrzebują także wsparcia w wentylacji układu oddechowego.
Warto zaznaczyć, że przechorowanie tężca nie daje naturalnej odporności, dlatego konieczne jest przeprowadzenie pełnego szczepienia przeciwtężcowego, aby zapobiec ponownej infekcji.
Szczepienia przeciw tężcowi
Tężec jest uznawany za jedną z chorób zakaźnych i jest podlega obowiązkowemu zgłoszeniu, rejestracji i hospitalizacji. Ważne jest również zapobieganie tej chorobie poprzez szczepienia ochronne. Szczepienia przeciwko tężcowi są obowiązkowe dla dzieci i młodzieży i przeprowadza się je zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych, który określa harmonogram szczepień.
Jedną ze stosowanych szczepionek jest DTP, która chroni przed trzema groźnymi chorobami: błonicą, tężcem i krztuścem. Można ją podawać dzieciom samodzielnie lub jako część bardziej rozbudowanej szczepionki. Aby osiągnąć pełną odporność, konieczne jest przyjęcie czterech dawek tej szczepionki. Dodatkowo, w wieku 6 i 14 lat zalecana się przeprowadzenie szczepienia przypominającego, aby utrzymać ochronę.
Dorośli powinni się regularnie szczepić, szczególnie jeśli pracują w zawodach narażonych na ryzyko zakażenia. Osoby należące do tych grup, które nie mają pewności co do swoich szczepień w przeszłości, powinny przejść cykl szczepień podstawowych.
Oprócz zwiększania odporności, ważne jest również przestrzeganie higieny pracy, zwłaszcza podczas kontaktu z glebą, takim jak prace polowe, prace na wysypiskach śmieci lub na terenach osadowych. Ponadto, istotne jest usuwanie źródeł potencjalnego zakażenia.
