W obecnych czasach trudno sobie wyobrazić społeczeństwo, które nie korzysta z szerokiego wachlarza możliwości oferowanych przez Internet. Ludzie szybko zaadaptowali go do swojego życia, korzystając z Internetu do pracy, nauki, pozyskiwania i przekazywania informacji, rozrywki oraz komunikacji między sobą. Internet stał się powszechnością w szkołach, miejscu pracy i domach. Z każdym rokiem wzrasta liczba internautów na całym świecie. Ludzie w każdym wieku korzystają z tej technologii.
Co to jest uzależnienie od Internetu?
Uzależnienie od Internetu (siecioholizm) oznacza utratę kontroli nad korzystaniem z niego, co może prowadzić do szeregu negatywnych konsekwencji. Skutki te obejmują izolację, zaniedbanie relacji społecznych oraz innych form aktywności, takich jak nauka, aktywny wypoczynek, higiena osobista, a nawet zdrowie. Czynniki, które mogą prowadzić do uzależnienia, to między innymi:
- bezustanne przebywanie online, które dostarcza uczucia odprężenia i przyjemności,
- konieczność bycia na bieżąco, co skutkuje stałym śledzeniem i dowiadywaniem się, co dzieje się w świecie internetu,
- korzystanie z portali społecznościowych,
- granie w gry online, takie jak MMORPG (np. Lineage, League of Legends, World of Warcraft), gry społecznościowe (np. Farmville), oraz gry hazardowe,
- uzależnienie od poczty elektronicznej, komunikatorów (np. Messenger), oraz czatów,
- zakupy internetowe, zwłaszcza uczestnictwo w okazyjnych aukcjach w serwisach zakupowych,
- przeglądanie stron z pornografią.
Ludzie uzależnieni nie są świadomi istniejącego ryzyka, czasami ignorują je lub celowo starają się je ukryć. Liczba godzin spędzanych online stanowi istotny fragment ich codziennego życia.
Czytaj także: Zakupoholizm – objawy, przyczyny i skutki. Jak rozpoznać i radzić sobie z uzależnieniem od zakupów?
Jak dużo czasu poświęcamy na przeglądanie internetu?
Dla wielu ludzi szokującym doświadczeniem jest zdanie sobie sprawy, ile czasu spędzają korzystając z sieci, gdy sprawdzą to w aplikacjach monitorujących czas używania telefonu. Okazuje się, że niektórzy użytkownicy poświęcają kilka godzin każdego dnia tylko na korzystanie z tego jednego urządzenia mobilnego. Równie dużo czasu pochłaniają komputery. W 2019 roku, korzystając zarówno z urządzeń stacjonarnych, jak i mobilnych, statystycznie każdy Polak spędzał w Internecie 126 minut dziennie, co łącznie daje ponad miesiąc rocznie.
Fazy uzależnienia od internetu
Fazy rozwoju uzależnienia od Internetu można opisać w trzech etapach, choć objawy i przebieg każdej z nich mogą się różnić, to wykazują podobieństwa u poszczególnych osób. Kimberly Young w jednym ze swoich opracowań dokładnie wskazała cechy odróżniające normalne korzystanie z Internetu od patologicznego. Przebieg uzależnienia prezentuje się następująco:
I faza – zaangażowanie
W tej fazie użytkownik zaczyna eksplorować Internet i jego możliwości. Uczucia związane z odkrywaniem nowej rzeczywistości odgrywają kluczową rolę. Zainteresowanie, fascynacja i uczucie świeżości są szczególnie atrakcyjne po trudnym dniu, kiedy potrzebujemy odprężenia. Korzystanie z Internetu pozwala na nawiązywanie kontaktów, eliminując nudę i uczucie samotności. Czasem nawet pojawia się euforia i spokój podczas lub po surfowaniu po sieci.
II faza – zastępowanie
Intensywne uczucia z pierwszej fazy stopniowo ustępują miejsca redukcji dyskomfortu. Uzależniony zaczyna odczuwać konieczność utrzymywania relacji internetowych. Stopniowo oddala się od rzeczywistych relacji i aktywności, które dotychczas stanowiły istotną część jego życia. Myśli zaczynają być pochłaniane przez wirtualną rzeczywistość, nawet w sytuacjach, gdy nie korzysta z Internetu (co często obejmuje także spotkania towarzyskie).
III faza – ucieczki
Uzależnienie pogłębia się, prowadząc do silnej potrzeby i chęci częstszego korzystania z Internetu. Sieć przestaje być jedynie narzędziem do komunikacji, rozrywki czy zdobywania informacji – staje się miejscem ucieczki od realnego świata i codziennych problemów. Po powrocie do rzeczywistości problemy te wracają z podwójną siłą, narastają stany depresyjne i poczucie izolacji. Uzależniony odczuwa wyrzuty sumienia z powodu zaniedbywania obowiązków i bliskich osób. Nieprzyjemne uczucia prowadzą do coraz dłuższych sesji online. Po ich przerwaniu pojawiają się objawy odstawienia, podobne do tych u alkoholików – irytacja, niepokój, a nawet atak paniki. Dodatkowo zaczyna się zaprzeczanie rzeczywistym problemom związanym z używaniem Internetu.
Objawy uzależnienia od internetu
Problem uzależnienia od komputera pojawia się, gdy korzystanie z tego medium elektronicznego absorbuje coraz więcej czasu staje się dominujące (np. osoby spełniające kryteria uzależnienia poświęcają komputerowi 38–40 godzin tygodniowo). Jednocześnie czas online jest traktowany jako sposób na nagradzanie siebie, relaks, ucieczkę od rzeczywistości lub wyrażenie emocji.
Dodatkowo, rosnące koszty połączeń internetowych generują problemy finansowe, a towarzyszą im kłopoty rodzinne, zawodowe i inne. Jeśli chcemy analizować ten problem podobnie jak inne uzależnienia, należy uwzględnić następujące objawy uzależnienia od komputera:
- zwiększanie ilości czasu spędzanego przy komputerze kosztem dotychczasowych zainteresowań,
- zaniedbywanie obowiązków rodzinnych, zawodowych (szkolnych) z powodu korzystania z komputera,
- pojawianie się konfliktów rodzinnych związanych z użyciem komputera,
- fałszowanie informacji dotyczących ilości czasu spędzonego przy komputerze,
- próby kontrolowania czasu spędzanego przy komputerze,
- wydawanie coraz większych sum pieniędzy na sprzęt komputerowy, oprogramowanie, akcesoria, książki i czasopisma związane z komputerami,
- reagowanie z rozdrażnieniem lub agresją, gdy korzystanie z komputera staje się utrudnione lub niemożliwe.
Przyczyny uzależnienia od internetu
Najbardziej narażeni na uzależnienia są młodzi ludzie, którzy w sieci odczuwają potrzebę bycia ważnymi, ponieważ nie ma znaczenia ich wygląd czy wiek – liczy się jedynie ich własne „ja”. Łatwo znaleźć kogoś, kto podziela nasze poglądy i chętnie uczestniczy w wymianie zdań; poza tym Internet oferuje względną anonimowość.
W niektórych przypadkach ludzie uciekają od codziennych problemów, chroniąc się w wirtualnym świecie, który staje się dla nich miejscem ucieczki od rzeczywistości. Trudno określić, co może prowadzić do tego uzależnienia, a także trudno ustalić, co jest najbardziej niebezpieczne w celu uniknięcia tego ryzyka.
Według opinii badaczy, istnieje prawdopodobieństwo, że ogromna ilość zasobów dostępnych w Internecie i możliwość wykonywania różnorodnych działań przyczyniają się do rozwoju uzależnień. Istotnym czynnikiem może być anonimowość, zwłaszcza w kontekście obszarów takich jak pornografia, które nie zawsze są społecznie akceptowane. Z tego powodu użytkownik Internetu może korzystać z tych zasobów mając poczucie, że nikt się o tym nie dowie.
Pewne psychologiczne aspekty przestrzeni internetowej mogą być tak pociągające i absorbujące, że skłaniają ludzi do intensywnego korzystania z sieci, a nawet do jej uzależniającego nadużywania.
Warto podkreślić, że Internet, podobnie jak telewizja, zawiera zbyt wiele treści agresywnych, co pośrednio przyczynia się do rozprzestrzeniania się przemocy, zwłaszcza wśród młodych ludzi. Internet utrwala pewne negatywne wzorce zachowania, które nierzadko młodzież odtwarza w realnym życiu. Ponadto aktywizuje negatywne stany emocjonalne i zwiększa tolerancję dla aktów przemocy uważanych za normalne.
W Stanach Zjednoczonych uzależnienie od Internetu zostało wpisane na listę chorób podlegających refundacji leczenia. Z tych powodów analiza uzależnienia powinna być rozważana w szerszym kontekście ochrony zdrowia psychicznego.
Skutki uzależnienia od internetu
Największym problemem osoby uzależnionej jest oddzielenie się od rzeczywistego świata, unikanie realizacji w nim, brak aktywności oraz izolacja od ludzi, co prowadzi do braku komunikacji i kontaktów w życiu realnym. Ucieczka od codziennych problemów do wirtualnej przestrzeni Internetu staje się powszechnym zjawiskiem, gdzie ludzie zamykają się z powodu ciekawości oraz ukrytych kompleksów, a także z braku wiary w siebie. W sieci, jako anonimowe postacie, czują się bezpieczne, pewne siebie i często działają bezkarnie, ukazując swoje inne oblicze.
Skutki uzależnienia od Internetu obejmują zarówno aspekty psychologiczne, jak i społeczne.
Konsekwencje uzależnienia od internetu w punktach
Do skutków psychologicznych można zaliczyć:
- utrwalanie postawy egocentrycznej;
- doświadczanie depresji spowodowanej brakiem kontaktu z rzeczywistym otoczeniem;
- zaburzenia w zakresie własnej tożsamości;
- zawężenie zainteresowań i możliwości intelektualnych;
- zanik więzi emocjonalnych z osobami najbliższymi (przeniesienie emocji na osoby z sieci);
- zanik umiejętności komunikacji niewerbalnej (trudności z odczytywaniem informacji nadawanych w tej formie);
- rozwijanie fobii społecznej (unikanie kontaktów osobistych).
Natomiast do skutków społecznych można zaliczyć:
- utrata zainteresowania wszelkimi formami aktywności społecznej;
- zaniedbywanie życia rodzinnego, nauki i pracy;
- rozregulowanie rytmu dobowego, głównie rytmu: sen – praca;
- kłopoty finansowe (szczególnie przy korzystaniu z kosztownej sieci w domu);
- zaniedbanie troski o własne zdrowie (nieprzespane noce, nieregularne posiłki), co prowadzi do podatności na infekcje i choroby.
Przebywanie online zbyt długo negatywnie wpływa na życie rodzinne, zawodowe i edukacyjne. Osoba uzależniona zaniedbuje obowiązki domowe, co ma wpływ na jej rodzinę. Brak dbałości o zdrowie i higienę osobistą prowadzi do obniżenia efektywności w pracy oraz konfliktów z partnerem. Ten problem wydaje się być szczególnie powszechny w krajach rozwiniętych, gdzie liczba osób uzależnionych od Internetu przewyższa już tę uzależnionych od narkotyków, jak wynika z badań naukowych.
Jak zdiagnozować i leczyć uzależnienie od internetu i surfowania w sieci?
Ze względu na znaczące pokrewieństwo między mechanizmami uzależnienia od Internetu a tymi występującymi przy alkoholizmie, stosuje się analogiczne metody terapeutyczne w leczeniu obu przypadków. Kluczowym etapem jest uświadomienie sobie problemu przez osobę dotkniętą nałogiem i podjęcie decyzji o rozpoczęciu leczenia, co często jest najbardziej trudnym krokiem. Wielu pacjentów zwraca się o pomoc do specjalisty dopiero w sytuacji kryzysowej, na przykład po utracie pracy.
Proces terapeutyczny opiera się na technikach terapii poznawczo-behawioralnej. Osoba uzależniona od Internetu musi zrozumieć swoje uzależnienie, co jest możliwe dzięki psychoedukacji, i wypracować nowe zachowania związane z korzystaniem z sieci. W przeciwieństwie do alkoholizmu czy narkomanii, całkowita abstynencja od Internetu jest praktycznie niemożliwa. Dlatego celem terapii jest odzyskanie kontroli nad korzystaniem z Internetu poprzez starannie opracowany plan dnia, który pozwala na minimalne i kontrolowane korzystanie z sieci. Pozostały czas powinien warto przeznaczyć na kontakt z rodziną i przyjaciółmi, przywracanie zaniechanych hobby oraz aktywność fizyczną.
Osoby uzależnione od Internetu mogą skorzystać z grup wsparcia wzorowanych na metodach skutecznych w grupach anonimowych alkoholików. W oparciu o ich doświadczenia opracowano wersję programu 12 kroków dostosowaną do potrzeb uzależnionych od Internetu. Skuteczność leczenia uzależnienia od Internetu została potwierdzona, co podkreśla istotę podjęcia terapii w przypadku tego rodzaju nałogu.
Jeśli spędzasz wiele godzin dziennie w Internecie i obserwujesz negatywny wpływ tej aktywności na Twoje życie, warto przemyśleć sytuację i rozważyć, czy na tym etapie będzie już potrzebna pomoc specjalisty – psychologa lub psychoterapeuty.
Uzależnienie od Internetu u dzieci
Gdy dziecko wykazuje symptomy uzależnienia od internetu, konieczne jest podjęcie uczciwej rozmowy. Pierwszym krokiem jest wysłuchanie młodej osoby, aby zrozumieć jej motywację i ustalić potrzeby, jakie zaspokaja poprzez aktywność online. Istotne jest również przedstawienie alternatywnych sposobów spędzania czasu i zaspokajania potrzeb. Wspólnie z dzieckiem należy ustalić obowiązki, stworzyć plan i konsekwentnie go egzekwować.
Podczas rozmowy warto zwrócić uwagę na rolę mediów elektronicznych w życiu rodziny. Jeśli te środki nie przynoszą rezultatów, niektórzy rodzice decydują się na konsultację z terapeutą ds. uzależnień lub psychiatrą dziecięcym. Przydatne mogą być również spotkania rodzinne lub warsztaty umiejętności. Ważne jest, aby regularnie spędzać aktywnie czas z dzieckiem.
Podsumowanie
Niestety, wielu internautów nie zdaje sobie sprawy, jak niebezpiecznym narzędziem może być sieć. Poważnym problemem staje się coraz większa liczba osób uzależnionych od Internetu, zwłaszcza w kontekście rozmów i czatów online, a także treści, które mogą istotnie wpływać na nasze postrzeganie świata. Chociaż dzisiaj, łatwość dostępu do Internetu jest czymś oczywistym, ważne jest również zwracanie uwagi na zagrożenia wynikające z nieodpowiedzialnego korzystania z niego.
Autor: Joanna Jaroszewska
