Wzmożone napięcie mięśniowe: przyczyny, objawy i leczenie

Czym jest napięcie mięśniowe?

Napięcie mięśniowe to stała, niewielka gotowość mięśni szkieletowych do działania. Umożliwia utrzymanie dobrej postawy, stabilizację stawów i sprawne wykonywanie ruchów.

Za prawidłowe napięcie mięśniowe odpowiada współpraca mózgu, móżdżku, rdzenia kręgowego, nerwów i samych mięśni. Impulsy nerwowe przekazywane przez drogi piramidowe i układ pozapiramidowy regulują postawę, odruchy oraz płynność ruchu.

Układ nerwowy noworodka nie jest jeszcze w pełni rozwinięty. Z tego powodu napięcie mięśniowe u niemowląt zmienia się wraz z dojrzewaniem, a sposób ułożenia i poruszania się dziecka należy oceniać w odniesieniu do jego wieku.

Czym jest wzmożone napięcie mięśniowe?

Hipertonię rozpoznaje się, gdy lekarz lub fizjoterapeuta wyczuwa nadmierny opór podczas ruchu biernego bądź w stanie spoczynku. Mięśnie mogą wydawać się nadmiernie napięte, a pacjent może mieć trudności z rozluźnieniem kończyny, zmianą pozycji lub wykonaniem ruchu.

Nadmierne napięcie może wynikać z zaburzenia kontroli układu nerwowego, ale opór zwiększają także przykurcze mięśni, skrócenie ścięgien i zmiany w stawach. Nie każda sztywność oznacza więc hipertonię neurologiczną. Dolegliwości bólowe, stres, przeciążenie i długie pozostawanie w jednej pozycji mogą powodować napięcie mięśni o innym podłożu.

Przeciwieństwem hipertonii jest obniżone napięcie mięśniowe, czyli hipotonia. W praktyce u jednego pacjenta mogą współistnieć różne zaburzenia napięcia mięśniowego, dotyczące odmiennych części ciała.

Jakie są rodzaje wzmożonego napięcia mięśniowego?

Spastyczność, czyli hipertonia spastyczna, zależy od prędkości rozciągania mięśnia. Im szybszy ruch bierny, tym większy opór. Może jej towarzyszyć nasilenie odruchów i występowanie klonusów, czyli rytmicznych skurczów.

Sztywność mięśniowa jest mniej zależna od prędkości ruchu. Występuje przede wszystkim w zaburzeniach układu pozapiramidowego, m.in. u osób chorujących na chorobę Parkinsona.

Dystonia powoduje mimowolne skurcze, skręcające ruchy i nieprawidłowe ustawienie części ciała. Kilka rodzajów hipertonii może występować jednocześnie.

Jakie są przyczyny wzmożonego napięcia mięśniowego u niemowląt i dzieci?

Napięcie mięśniowe u niemowlaka ocenia się z uwzględnieniem wieku ciążowego, masy urodzeniowej i przebiegu porodu. Niska masa urodzeniowa oraz wcześniactwo zwiększają ryzyko nieprawidłowości neurologicznych, ale nie przesądzają o wystąpieniu hipertonii.

Przyczynami patologicznej hipertonii mogą być:

• wcześniactwo;
• niedotlenienie;
• krwawienie;
• uraz okołoporodowy;
• zakażenia;
• wady mózgu;
• choroby genetyczne i metaboliczne. 

Mózgowe porażenie dziecięce, niekiedy potocznie określane jako porażenie mózgowe, jest jedną z możliwych przyczyn utrwalonej hipertonii. Nie oznacza to jednak, że każde dziecko, które pręży ciało lub zaciska dłonie, ma tę chorobę.

Prężenie może być reakcją na płacz, ból, refluks lub trudności z wypróżnianiem. U części dzieci z rozszczepem kręgosłupa napięcie może być zmienione zależnie od poziomu uszkodzenia, przy czym możliwe jest również obniżone napięcie mięśniowe.

U starszych dzieci przyczyną mogą być urazy i guzy ośrodkowego układu nerwowego oraz choroby zapalne lub neurodegeneracyjne.

Wzmożone napięcie mięśniowe u dorosłych – przyczyny

Wzmożone napięcie mięśniowe u dorosłego najczęściej wiąże się z uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego. Przyczyną może być udar mózgu, uraz mózgu lub rdzenia kręgowego, stwardnienie rozsiane, guz układu nerwowego albo choroba zapalna.

Lekarz bierze pod uwagę także chorobę Parkinsona i inne zespoły parkinsonowskie. Napięcie może jednak dotyczyć zarówno neurologicznej hipertonii, jak i bolesnego napięcia wywołanego przeciążeniem, dlatego potrzebne jest badanie.

Wzmożone napięcie mięśniowe – objawy ogólne

Objawy różnią się w zależności od rodzaju hipertonii i obszaru objętego zaburzeniem. Wzmożone napięcie mięśniowe u dorosłych objawy może dawać po jednej stronie ciała, np. po udarze, lub symetrycznie, np. w obrębie obu kończyn dolnych.

Możliwe objawy to:

• sztywność i ograniczenie zakresu ruchu;
• nadmiernie napięte kończyny lub mięśnie w obrębie tułowia;
• trudności z chodzeniem, ubieraniem i higieną;
• nieprawidłowa postawa oraz wady postawy;
• bolesne skurcze i inne dolegliwości bólowe;
• problemy z wykonywaniem codziennych czynności.

Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowląt – objawy

Wzmożone napięcie mięśniowe u noworodka może dawać objawy w postaci wyraźnej sztywności i trudności podczas pielęgnacji. Gdy dziecko wydaje się stale napięte, należy obserwować również swobodę ruchów i symetrię ułożenia.

Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlaka objawy obejmuje m.in.

• częste prężenie i odginanie głowy;
• zaciskanie dłoni;
• sztywne prostowanie albo krzyżowanie nóg;
• asymetrię ułożeniową;
• trudności z karmieniem i zmianą pieluchy;
• problemy z łączeniem dłoni w linii środkowej;
• ograniczoną swobodę ruchu.

Brak unoszenia głowy częściej kojarzy się z osłabieniem kontroli posturalnej lub obniżonym napięciem, ale zawsze wymaga oceny w kontekście całego rozwoju. Jeden objaw nie wystarcza do rozpoznania choroby.

Wzmożone napięcie mięśniowe u dzieci starszych objawia się w postaci chodzenia na palcach, krzyżowania nóg, mało płynnego chodu oraz trudności z bieganiem, pisaniem i samoobsługą.

Jak wzmożone napięcie mięśniowe wpływa na rozwój dziecka?

Nieprawidłowy rozkład napięcia w ciele dziecka może utrudniać kontrolę głowy i tułowia, obracanie, siadanie, czworakowanie i chodzenie. Dziecko może mieć trudności z rozwijaniem prawidłowych wzorców ruchowych i wykorzystywać ruchy zastępcze.

Hipertonia może wpływać na rozwój motoryczny, motorykę małą i rozwój samoobsługi. Rodzice odgrywają kluczową rolę, ponieważ mogą wspierać dziecko w codziennych aktywnościach oraz pomagać mu ćwiczyć nowe umiejętności podczas zabawy, pielęgnacji i przemieszczania się.

Jak wygląda diagnostyka wzmożonego napięcia mięśniowego?

Podstawą są wywiad i badanie neurologiczne obejmujące ocenę napięcia, odruchów, siły, czucia, zakresu ruchu, postawy i chodu. W spastyczności stosuje się m.in. zmodyfikowaną skalę Ashwortha i skalę Tardieu.

U niemowląt ocenia się ruchy spontaniczne i rozwój psychoruchowy. Zależnie od objawów lekarz może zlecić USG przezciemiączkowe, rezonans magnetyczny mózgu lub rdzenia, EMG oraz badania metaboliczne lub genetyczne. Obrazowanie szuka przyczyny, ale nie mierzy napięcia.

Jak leczy się wzmożone napięcie mięśniowe?

Leczenie obejmuje terapię przyczyny oraz ograniczanie bólu, trudności ruchowych i ryzyka przykurczów. Ewelina Nowak w swojej publikacji „Terapia spastyczności w stadium ostrym choroby” podkreśla potrzebę ustalania indywidualnych celów funkcjonalnych, ponieważ niewielka spastyczność może niekiedy ułatwiać utrzymanie pozycji.

Podstawą jest fizjoterapia i rehabilitacja neurologiczna. Ćwiczenia mogą obejmować pozycjonowanie, bezpieczne rozciąganie, trening siły, równowagi, chodu i samoobsługi. W niektórych przypadkach stosuje się ortezy oraz terapię zajęciową.

W leczeniu nasilonej spastyczności w niektórych przypadkach stosuje się leki doustne, toksynę botulinową, baklofen dokanałowy albo leczenie zabiegowe. Sztywność związana z chorobą Parkinsona wymaga leczenia choroby podstawowej.

Jakie metody rehabilitacji wzmożonego napięcia mięśniowego są stosowane?

Fizjoterapia powinna być dobierana indywidualnie, z uwzględnieniem przyczyny wzmożonego napięcia, wieku pacjenta, jego stanu zdrowia, możliwości ruchowych oraz trudności w codziennym funkcjonowaniu. Plan terapii może obejmować między innymi:

• pozycjonowanie,
• ćwiczenia służące utrzymaniu zakresu ruchu,
• trening siły, równowagi, chodu i samoobsługi,
• w uzasadnionych przypadkach stosowanie ortez.

U dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym szczególne znaczenie mają aktywne ćwiczenia ukierunkowane na konkretne cele funkcjonalne, takie jak siadanie, przemieszczanie się, ubieranie czy udział w zabawie. Powinny być one włączane w codzienne czynności i wykonywane również w naturalnym otoczeniu dziecka.

Terapia nie powinna opierać się głównie na biernym odtwarzaniu tak zwanych prawidłowych wzorców ruchu ani na jednej, z góry wybranej metodzie.

W procesie rehabilitacji dzieci ważną rolę odgrywają rodzice i opiekunowie, natomiast u osób dorosłych, zależnie od stopnia samodzielności, również bliscy lub opiekunowie. Fizjoterapeuta może przekazać wskazówki dotyczące bezpiecznej zmiany pozycji, poruszania się, pielęgnacji oraz wspierania aktywności w domu.

Jakie mogą być powikłania nieleczonego zaburzenia?

Utrzymująca się przez dłuższy czas hipertonia może prowadzić do bólu, przykurczów, deformacji stawów, ograniczenia sprawności i problemów z poruszaniem się. Może też utrudniać higienę i samoobsługę. W ciężkiej spastyczności zwiększa się ryzyko odleżyn oraz zaburzeń snu związanych z bólem lub dyskomfortem.

Kiedy zgłosić się do specjalisty?

Niemowlę powinien ocenić pediatra, neurolog dziecięcy lub fizjoterapeuta, gdy prężenie, asymetria, zaciskanie dłoni albo trudności pielęgnacyjne są częste lub towarzyszy im opóźnienie rozwoju. 

U dorosłego nagła sztywność z osłabieniem jednej strony ciała, opadaniem kącika ust lub zaburzeniem mowy może oznaczać udar i wymaga wezwania pogotowia. Konsultacji wymaga też postępujące ograniczenie sprawności, ból, upadki lub nowe zaburzenia chodu.

Co warto zapamiętać?

Wzmożone napięcie mięśniowe jest objawem, a nie odrębną chorobą. To, czy wzmożone napięcie mięśniowe mija, zależy od przyczyny. Fizjologiczny rozkład napięcia zmienia się wraz z dojrzewaniem dziecka, natomiast patologiczna hipertonia może się utrzymywać. Wczesna diagnostyka i właściwie dobrana rehabilitacja pomagają poprawić funkcjonowanie i ograniczyć ryzyko powikłań.