Zaburzenia osobowości to zupełnie inny rodzaj zaburzeń w psychiatrii – nie mają one charakteru przejściowego, nie pojawiają się nagle. Zaburzenia osobowości dotyczą zaburzonej struktury osobowości, dotycząc jednocześnie bardziej cech charakteru. Mając na myśli zaburzenia osobowości mówimy o: zaburzonym obrazie (przezywaniu) siebie, relacjach z otoczeniem, utrwalonych wzorcach postępowania itp. Jak rozpoznać zaburzenia osobowości i jak je leczyć?
Zaburzenia osobowości – klasyfikacja zaburzeń
Zaburzenia osobowości w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 znajdują się pod opisem F60. Wyróżniamy:
- F60.0 – osobowość paranoiczna. Jest to zaburzenie osobowości charakteryzujące się nadwrażliwością na niepowodzenia i porażki, podejrzliwością nawet bez uzasadnienia, interpretacją przyjaznych zachowań jako wrogie. Może zdarzyć się, że u osoby z tym typem osobowości będą mieć nadmierne poczucie własnej wartości.
- F60.1 – osobowość schizoidalna. To zaburzenie charakteryzuje się wycofaniem z życia towarzyskiego, z kontaktów emocjonalnych i nadmierną introspekcją. Pojawiają się tendencja do fantazjowania oraz ograniczenie odczuwania przyjemności.
- F60.2 – osobowość dyssocjalna. Ten typ zaburzenia charakteryzuje się lekceważącym stosunkiem do zobowiązań społecznych, obwinianiem innych, konfliktów z otoczeniem z powodu pozornie racjonalnych tłumaczeń swoich zachowań. Bardzo często pojawiają się gwałtowne czyny.
- F60.3 – osobowość chwiejna emocjonalnie. Jest to zaburzenie osobowości objawiające się tendencją do działań impulsywnych, skłonnością do zachowań zaczepnych, wynuchów emocjonalnych. W ramach osobowości chwiejnej emocjonalnie wyróżnia się dwa typy: borderline i typ impulsywny.
- F60.4 – osobowość histrioniczna. Jest to zaburzenie charakteryzujące się chwiejną uczuciowością, dramatyzowaniem, zachowaniami teatralnymi, egocentryzmem.
- F60.5 – osobowość anankastyczna. To zaburzenie charakteryzuje się niepewnością, nadmierną skrupulatnością oraz perfekcjonizmem. U osób z tym typem osobowości pojawiają się uporczywe myśli czy popędy.
- F60.6 – osobowość lękliwa/unikająca. U osób z tym typem osobowości występuje ciągłe uczucie lęku i niepewności (zaburzenia lękowe), nadmierna wrażliwością na krytykę, strachem przed odrzuceniem i krytyką.
- F60.7 – osobowość zależna. Ten typ osobowości polega na biernym opieraniu się na innych w podejmowaniu decyzji, poczuciem bezradności i niekompetencji, bierną uległością.
- F60.8 – inne określone zaburzenia osobowości. A wśród nich osobowość narcystyczna lub psychoneurotyczna.
- F60.9 – zaburzenia osobowości, nieokreślone, np. nerwica charakteru.
Przyjmując inną klasyfikację, można wydzielić:
- zaburzenia osobowości charakteryzujące się „dziwacznym” i ekscentrycznym zachowaniem to paranoiczne zaburzenia osobowości, osobowość schizoidalna oraz schizotypowe zaburzenia osobowości;
- zaburzenia objawiające się impulsywnymi zachowaniami, czyli osobowość chwiejna emocjonalnie, dyssocjalna, histroniczne zaburzenie osobowości, narcystyczne zaburzenie osobowości;
- zaburzenia osobowości, w których dominują objawy unikowo-lękowe, czyli osobowość anankastyczna, lękliwa i osobowość zależna.
Jak rozpoznać zaburzenia osobowości?
Zaburzenia osobowości rozpoznaje się na podstawie konkretnych zachowań. Jeśli u danej osoby występuje schematyczne (stałe) reagowanie na różne sytuacje osobiste i społeczne, ich sposób myślenia jest nieadaptacyjny, stanowiąc jednocześnie źródło cierpienia dla chorego, to można podejrzewać zaburzenia osobowości.
Jak rozpoznać zaburzenia osobowości u bliskiej osoby? Zastanów się, czy:
- Są zauważalne powtarzalne wzorce, schematy postępowania.
- Reakcje różnią się od przyjętych w danym środowisku norm.
- Występuje napięcie, lęk, trudności w funkcjonowaniu w społeczeństwie.
- Pojawia się nadmierne poleganie na innych, uczucie niskiej lub bardzo wysokiej własnej wartości.
Taki trwały i niezmienny wzorzec zachowania i myślenia, który powoduje u danej osoby dyskomfort, ale jednocześnie nie umie go zmienić, może być wskazaniem do konsultacji z psychologiem lub psychiatrą.
Kiedy pojawiają się zaburzenia osobowości?
Zaburzenia osobowości pojawiają się na ogół w dzieciństwie (najczęściej w okresie dorastania) i nie ustępują wraz z wiekiem. Osoba z zaburzeniami osobowości często:
- doświadcza trudności z przystosowaniem się do życia w społeczeństwie, w grupie,
- miewa problemy z nawiązywaniem i utrzymywaniem relacji,
- nie radzi sobie z wyzwaniami, jest mało elastyczna i zawsze, bez względu na kontekst, stosuje te same wzorce zachowania.
Przyczyny zaburzeń osobowości
Przyczyn zaburzeń osobowości jest dużo, wśród nich wymienia się dorastanie w rodzinie, w której:
- były nieprawidłowe relacje między rodzicami,
- brakowało rodzica,
- wystąpiła separacja od rodziców lub opiekunów,
- miało miejsce dorastanie w warunkach patologicznych,
- wystąpiły traumatyczne doświadczenia (molestowanie seksualne, przemoc fizyczna lub słowna),
- opiekę sprawowali nadopiekuńczy rodzice (kontrolujący),
- było obecne surowe wychowanie i chłód emocjonalny.
Do innych przyczyn pojawienia się zaburzeń osobowości należą nieprawidłowości dotyczące układów neuroprzekaźnikowych i pewne uwarunkowania biologiczne (temperament, podatność na zaburzenia osobowości).
Co wyzwala objawy zaburzeń osobowości?
Najczęściej pierwsze objawy zaburzeń osobowości pojawiają się po kryzysowym wydarzeniu. Mogą także pojawić się dopiero w życiu dorosłym, właśnie po przeżyciu trudnej sytuacji, kryzysu. U dzieci i nastolatków objawy zaburzeń osobowości mogą się pojawić, jednak w tym wieku nie diagnozuje się takich schorzeń, mówiąc o nieprawidłowo kształtującej się osobowości.
Zaburzenia osobowości u dzieci i młodzieży
Aktualnie nie została utworzona lista kryteriów diagnostycznych zaburzeń osobowości wieku rozwojowego. Dotychczas uważano, że nie można diagnozować u młodzieży zaburzeń osobowości, ze względu na to, że w tym wieku osobowość ulega przemianom. Niektórzy badacze zauważają jednak, że antyspołeczne zaburzenia osobowości przejawiają się już w dzieciństwie. Nie ma jednak dostatecznej ilości badań, która mogłaby pomóc w ustaleniu rozpoznania tego typu zaburzeń u dzieci i młodzieży. Z badań wynika, że pierwsze symptomy zaburzeń osobowości uwidaczniają się zwykle w późnym dzieciństwie lub w wieku młodzieńczym. Najczęściej są one rozpoznawane w okresie dorosłości.
W przypadku nietypowego zachowania u dziecka lub nastolatka, pojawienia się agresji, przewlekłego smutku, apatii, zaburzeń odżywiania, zaburzeń snu, problemów z nauką, koncentracją lub wyraźna niechęć do kontaktów towarzyskich najlepiej poradzić się psychologa lub lekarza psychiatry. Wczesne rozpoznanie problemów pomaga w ich szybkim wyleczeniu i znacznie ogranicza cierpienie u dziecka.
Leczenie zaburzeń osobowości
Zaburzenia osobowości leczone są poprzez psychoterapię indywidualną lub grupową. Ważne, aby pamiętać, że nie da się w pełni wyleczyć zaburzeń osobowości. Można jedynie lepiej zrozumieć siebie i nabyć pewne umiejętności społeczne, które pomagają lepiej radzić sobie z zaburzeniami. W trakcie psychoterapii pacjent uczy się radzić sobie z dotykającym go smutkiem, lękiem, niepewnością czy innymi objawami, które towarzyszą zaburzeniom osobowości.
Podstawą leczenia zaburzeń osobowości jest ich właściwe rozpoznanie. Odbywa się ono w gabinecie psychologa diagnosty. Chory wypełnia profesjonalne testy (m. in. psychologiczny test osobowości MMPI-2), na podstawie których stawiana jest diagnoza i proponowane leczenie. U chorych stosuje się terapię psychodynamiczną lub behawioralną.
O leczeniu farmakologicznym decyduje lekarz psychiatra, jeśli objawy są bardzo nasilone i utrudniają właściwe funkcjonowanie. Psycholog nie może wypisywać recept. Jeśli uważa, że pacjent potrzebuje wsparcia farmakologicznego, aby terapia miała większe szanse powodzenia, może zasugerować wizytę u psychiatry.
Psychologiczny test osobowości MMPI-2
Test ten jest dostępny online, jednak wykonanie go nie zastąpi wizyty u psychologa. Wielowymiarowy Minnesocki Inwentarz Osobowości MMPI-2 dostarcza informacji na temat codziennego funkcjonowania i sposobu interpretowania rzeczywistości przez chorego, mierzy się natężenie objawów depresyjnych, takich jak schizofrenia, paranoja, hipochondria i innych.
Diagnozę zawsze powinien postawić psycholog diagnosta. Ważny jest nie tylko wynik testu, ale i wywiad przeprowadzony przez psychologa. Bardzo ważne jest, aby wykluczyć obecność innych zaburzeń psychicznych, zmian chorobowych lub uszkodzenia mózgu mogących być przyczyną nietypowych zachowań.
Czy terapia jest skuteczna w leczeniu zaburzeń osobowości?
Szacuje się, że u około 40-60 proc. chorych właściwie prowadzona terapia przynosi efekty, ułatwiając funkcjonowanie i ograniczając dyskomfort. Istotne w procesie leczenia jest to, że pacjent i terapeuta powinni nawiązać odpowiednią relację, opartą na wzajemnym szacunku i zaufaniu. Tylko wtedy terapia ma duże szanse na powodzenie. Leczenie farmaceutyczne stosowane jest tylko w określonych przypadkach.
