ACTH (kortykotropina, hormon adrenokortykotropowy, adrenokortykotropina) – normy, wskazania, przygotowanie, przebieg badania

ACTH (kortykotropina, hormon adrenokortykotropowy, adrenokortykotropina) – co to jest

Hormon ACTH, czyli adrenokortykotropowy, wydzielany jest przez przysadkę mózgową (płat przedni), a jego głównym zadaniem jest modulowanie wydzielania hormonów nadnercza, głównie kortyzolu, który określany jest także mianem hormonu stresu. Adrenokortykotropiny uwalnianie są do krwi pod wpływem kortykoliberyny produkowanej przez podwzgórze na drodze mechanizmu sprzężenia zwrotnego ujemnego.

Rola hormonu ACTH jest bardzo szeroka. Do najważniejszych jego funkcji zalicza się m.in. zwiększenie poziomu glukozy, wartości ciśnienia tętniczego krwi, mobilizowanie organizmu do walki ze stresem, a także pobudzanie czynników przeciwzapalnych.

Warto podkreślić, że ACTH jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu, a jego stężenie jest największe zaraz po przebudzeniu, w godzinach porannych. Wraz z upływem dnia, jego poziom spada, aż do momentu pojawienia się bodźca stresowego np. głodu.

Zakresy referencyjne wartości ACTH są uzależnione od laboratorium i mogą się różnić pomiędzy poszczególnymi placówkami. U osób dorosłych mieszczą się one na ogół w zakresie <18 pmol/l (w godzinach porannych) i <11 pmol/l (w godzinach wieczornych).

Wskazaniem do wykonania oznaczenia poziomu ACTH jest nie tylko diagnostyka poważnych schorzeń, ale także monitorowanie postępu ich leczenia farmakologicznego.

ACTH (kortykotropina, hormon adrenokortykotropowy, adrenokortykotropina) – na czym polega badanie?

Materiałem biologicznym, który służy do oceny poziomu ACTH jest krew żylna. Procedura w niczym nie różni się od rutynowo wykonywanej morfologii. Próbka trafia do laboratorium analitycznego, podlega odwirowaniu i ocenie w wyspecjalizowanym aparacie. Wynik na ogół jest gotowy do odbioru w ciągu 1 dnia roboczego.

Potencjalne przyczyny odchyleń od normy

Odchylenia od normy w przypadku ACTH wskazują na nieprawidłowe stężenie poziomu kortyzolu we krwi. To patologiczne zjawisko towarzyszy wielu jednostkom chorobowym, w tym:

• chorobie Cushinga,
• wtórnej niedoczynności nadnerczy,
• chorobie Addisona,
• niedoczynności przysadki mózgowej,
• gruźlicy,
• niektórym chorobom o podłożu autoimmunologicznym,
• ciężkiej reakcji alergicznej,
• guzom przysadki lub nadnerczy.

Niedobór kortyzolu, czyli hipokortyzolizm, na ogół związany jest z zaburzeniami pracy nadnerczy, w tym przede wszystkim niedoczynnościami tego organu. Obniżony poziom hormonu stresu obserwuje się również przy problemach z tarczycą, a ściślej mówiąc z jej niedoczynnością w przebiegu choroby Hashimoto.

Nadmiar kortyzolu może być konsekwencją zarówno stanów całkowicie fizjologicznych i niezagrażających zdrowiu, w tym np. wysiłku fizycznego, sytuacji stresowych, głodu, a także stanem tuż po wybudzeniu. Niemniej jednak, stale podniesiony poziom kortyzolu jest powodem do obaw. Może świadczyć o poważnej chorobie, długotrwałym leczeniu niektórymi lekami, w tym estrogenami lub chorobie alkoholowej. Jedna z obecnie panujących teorii informuje o tym, że wysokie ACTH zwiększa ryzyko rozwoju depresji.

ACTH (kortykotropina, hormon adrenokortykotropowy, adrenokortykotropina) – wskazania do wykonania badania

Skierowanie na oznaczenie poziomu ACTH we krwi wydaje lekarz pierwszego kontaktu lub endokrynolog. Podstawą jest zespół objawów, które są opisywane przez pacjenta podczas badania podmiotowego, czyli wywiadu lekarskiego. Niestety, większość symptomów wskazujących na chorobę związaną z zaburzeniami wydzielania ACTH, jest niespecyficzna.

Objawy niskiego poziomu ACTH to:

• przewlekłe zmęczenie,
• nudności,
• hipoglikemia, czyli obniżony poziom glukozy we krwi,
• zaburzenia nastroju,
• spadek koncentracji,
• nawracające biegunki,
• utrata apetytu,
• spadek masy ciała o nieznanej przyczynie,
• wymioty,
• niskie ciśnienie tętnicze krwi,
• niska tolerancja na sytuacje stresowe.

Objawy wysokiego poziomu ACTH to:

• wysokie ciśnienie tętnicze krwi,
• niski poziom stężenia potasu i sodu we krwi,
• hiperglikemia, czyli wysoki poziom glukozy we krwi,
• trądzik,
• osłabienie siły mięśniowej,
• otyłość brzuszna,
• nadmierne owłosienie ciała,
• cienka, „papierowa” skóra,
• pojawienie się rozstępów na brzuchu.

ACTH (kortykotropina, hormon adrenokortykotropowy, adrenokortykotropina) – wskazania do wykonania badania– przeciwwskazania

Ponieważ pobranie krwi jest badaniem wykonywanym rutynowo i w większości przypadków jest bardzo dobrze tolerowane przez pacjentów. Nie ma żadnych przeciwwskazań do przeprowadzenia oznaczenia ACTH. Jednakże przed wykonaniem badania, warto poinformować lekarza o wszystkich, przyjmowanych lekach, które mogą wpływać na poziom hormonu stresu.

ACTH (kortykotropina, hormon adrenokortykotropowy, adrenokortykotropina) – przygotowanie do badania

Na badania oznaczenia stężenia ACTH należy zgłosić się w godzinach porannych (między 7:00 a 10:00), będąc na czczo. Warto pamiętać o tym, że ACTH jest bardzo niestabilne, dlatego próbka z krwią powinna być przetransportowana do laboratorium analitycznego w odpowiednich warunkach.

Oznaczenia ACTH nie wykonuje się w przypadku:

• wysokiej gorączki,
• toczącego się stanu zapalnego w wyniku infekcji np. wirusowej lub bakteryjnej,
• bezpośrednio po urazach i/lub zabiegach chirurgicznych,
• jednoczesnego przyjmowania glikokortykosteroidów.

Przed badaniami możesz napić się szklanki wody mineralnej, co pozwoli na lepsze nawodnienie żył i usprawni badania. Na ok. 15 minut przed pobraniem krwi warto odpocząć w pozycji siedzącej.

ACTH (kortykotropina, hormon adrenokortykotropowy, adrenokortykotropina) – przebieg badania

Krew do oznaczenia poziomu ACTH pobiera się bezpośrednio z krwi żylnej. Jeśli masz tendencję do zasłabnięcia podczas tych badań, nie wahaj się i poinformuj o tym pielęgniarkę, która postara się pobrać krew w pozycji siedzącej. Materiał biologiczny umieszczany jest w probówce powlekanej EDTA, czyli substancją zapobiegającą krzepnięciu krwi. Następnie trafia do analizy.

Na wynik oczekuje się na ogół ok. 1 dzień roboczy.

ACTH (kortykotropina, hormon adrenokortykotropowy, adrenokortykotropina) – skutki uboczne i powikłania

Ze względu na fakt, że pobranie krwi jest bezpieczne, bezinwazyjne i bezbolesne, praktycznie nie istnieją żadne powikłania i skutki uboczne po jej wykonaniu. Jednakże po każdym pobraniu mogą pojawić się krótkie, samoustępujące objawy jak siniak, zaczerwienienie lub tkliwość w miejscu wbicia igły w żyłę.