Kortyzol (poziom hormonu stresu) – co to za badanie?
Kortyzol (hormon stresu) to hormon steroidowy, który jest produkowany w warstwie pasmowatej kory nadnerczy. Do jego podstawowych funkcji należy przede wszystkim zwiększanie stężenia glukozy we krwi w sytuacjach stresowych lub podczas wysiłku fizycznego, kiedy to wzrasta zapotrzebowanie na energię. Kortyzol działa także przeciwzapalnie, a za jego wydzielanie jest odpowiedzialny hormon produkowany przez przysadkę – adrenokortykotropina (ACTH).
Badanie kortyzolu, czyli poziomu hormonu stresu, jest procedurą diagnostyczną mającą na celu pomiar ilości tego hormonu w organizmie. Pomiar ten może dostarczyć informacji na temat aktywności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza oraz odpowiedzi organizmu na stres.
Poziom kortyzolu podlega naturalnym fluktuacjom, osiągając najwyższe wartości rano.
Pobranie próbki do badania stężenia kortyzolu może odbywać się z:
- krwi,
- śliny,
- moczu,
w zależności od preferencji lekarza i rodzaju badania. Najczęściej jednak do badania pobierana jest próbka krwi w standardowy sposób z żyły łokciowej.
Badanie kortyzolu zazwyczaj jest zlecane przy podejrzeniu nadmiernego stresu, zaburzeń rytmu dobowego, chorób związanych z nadnerczami, a także w diagnostyce zespołów endokrynologicznych. Podwyższony poziom kortyzolu może wskazywać na narażenie na silny stres, jak również może być związany z różnymi chorobami, np. zespołem Cushinga czy zaburzeniami hormonalnymi.
Czytaj także: Przewlekły stres, dystres – przyczyny, objawy, skutki
Kortyzol (poziom hormonu stresu) – normy
Wartości referencyjne mogą się różnić w zależności od laboratorium, dlatego otrzymany wynik zawsze należy porównywać z normą, jaka przedstawiona jest na otrzymanym dokumencie. Najczęściej jednak za prawidłowy wynik uznaje się taki, który mieści się w przedziałach podanych w poniższej tabeli.
| Kortyzol – norma | |
| Godzina pobrania | Wartości referencyjne |
| 8:00 | 138–635 nmol/l (5–23 μg/dl, 50–230 ng/ml) |
| 16:00 | 80–440 nmol/l (3–16 μg/dl, 30–160 ng/ml) |
| 20:00 | ≤50% wartości porannej z godz. 8.00 |
| 24:00 | wartość najniższa, ≤50 nmol/l (≤1,8 μg/dl, ≤18 ng/ml) |
Kortyzol – interpretacja wyników
Poziom hormonu stresu we krwi może być zarówno podniesiony, jak i obniżony. Możliwe przyczyny takich stanów przedstawiono poniżej.
Niski poziom kortyzolu – przyczyny
Przyczyny zmniejszonego stężenia kortyzolu we krwi obejmują m.in.:
- pierwotną niedoczynność kory nadnerczy – może być spowodowana m.in. chorobą Addisona, infekcjami (gruźlica), nowotworami i ich przerzutami,
- guz przysadki mózgowej,
- urazy.
Wysoki poziom kortyzolu – przyczyny
Przyczyny zwiększonego stężenia kortyzolu we krwi obejmują m.in.:
- gruczolaka przysadki mózgowej,
- raka płuca,
- raka tarczycy,
- guz nadnerczy,
- długotrwałe i intensywne leczenie glikokortykosteroidami (zespół Cushinga),
- przewlekły stres,
- anoreksję,
- depresję,
- silny wysiłek fizyczny,
- deprywację snu.
Czytaj także: Techniki relaksacyjne – w jaki sposób odstresować ciało i umysł?
Potrzebujesz rzetelnej diagnostyki?
Zobacz, gdzie wykonasz to badanie w Świecie Zdrowia
Czynniki mogące mieć wpływ na wynik badania kortyzolu
Głównymi czynnikami, które mogą zafałszować wyniki badania, są wysiłek fizyczny i silny stres. Wpływ na niego może mieć też niezastosowanie się do zalecenia bycia podczas badania na czczo lub picie alkoholu w ostatnich dniach przed pobraniem krwi.
Kortyzol (poziom hormonu stresu) – wskazania do wykonania badania
Podstawowym wskazaniem do przeprowadzenia badania kortyzolu jest podejrzenie zespołu Cushinga. Jest to zespół objawów klinicznych związanych właśnie z podwyższonym stężeniem kortyzolu. Wśród tych objawów wymienia się:
- zmianę budowy ciała – nadmiar kortyzolu prowadzi do odkładania się tkanki tłuszczowej przede wszystkim w okolicy twarzy. Mówi się wtedy, że twarz wygląda jak „księżyc w pełni”. Tkanka tłuszczowa dodatkowo odkłada się w okolicy nadobojczykowej, szyi (tzw. bawoli kark) oraz tułowia. Jednocześnie obserwuje się zanik tkanki mięśniowej kończyn, w wyniku czego pojawia się duże osłabienie i niska tolerancja wysiłku fizycznego,
- zmianę stanu skóry – skóra staje się cienka i podatna na urazy. W okolicy brzucha, ud, pośladków oraz piersi pojawiają się nieestetyczne rozstępy o czerwonej barwie. Na twarzy występuje trądzik,
- nadciśnienie tętnicze i związane z nim bóle oraz zawroty głowy,
- zaburzenia nastroju,
- bezsenność,
- depresję,
- zaburzenia miesiączkowania u kobiet oraz osłabienie libido u mężczyzn,
- zwiększone pragnienie i częste oddawanie dużych ilości moczu,
- zakażenia oporne na leczenie ze względu na obniżoną odporność.
Do badania poziomu hormonu stresu powinno też skłonić zaobserwowanie objawów zmniejszonego stężenia jego samego, ale też innych hormonów nadnerczowych. Należą do nich:
- ciągłe osłabienie z tendencją do omdleń,
- łatwa męczliwość,
- słaba tolerancja na stres,
- luźne stolce,
- niskie ciśnienie krwi,
- apetyt na słone pokarmy.
Czytaj także: Ciągłe zmęczenie i senność – jakie są przyczyny tego rodzaju dolegliwości?
Kortyzol (poziom hormonu stresu) – przeciwwskazania
Nie ma żadnych przeciwwskazań do zbadania poziomu kortyzolu we krwi. Jest to bowiem klasyczne pobranie krwi z żyły łokciowej.
Jak się przygotować do badania kortyzolu?
Do badania należy przystąpić na czczo. Ostatni posiłek zaleca się zjeść dzień przed pobraniem krwi, najlepiej w godzinach między 18 a 20. Dodatkowo dzień przed badaniem należy zrezygnować z picia alkoholu, uprawiania aktywności fizycznej i unikać silnego stresu.
Kortyzol (poziom hormonu stresu) – przebieg badania
Badanie kortyzolu można przeprowadzić na 3 sposoby: z krwi, moczu lub śliny.
Najczęściej wykonywane jest to pierwsze i przebiega ono jak standardowe pobranie krwi z ręki, z żyły w okolicy łokcia. Jeśli chodzi o badanie z moczu, to próbkę zbiera się tak samo, jak do rutynowych badań profilaktycznych. Z kolei do przebadania śliny potrzebne będą próbki z całego dnia.
Zdarza się, że na zaawansowanym etapie diagnostyki choroby zachodzi też potrzeba, aby oznaczyć poziom kortyzolu o różnych porach dnia – krew pobierana jest wówczas kilkukrotnie w ciągu doby.
Jakie skutki uboczne i powikłania może mieć badanie kortyzolu?
Badania poziomu hormonu stresu z moczu i śliny są całkowicie nieinwazyjne i nie niosą za sobą żadnych powikłań. Przy badaniu z krwi mogą pojawić się dyskomfort lub lekki ból. Po pobraniu próbki w miejscu wkłucia może natomiast wystąpić krwiak lub siniak, jednak znika on samoistnie w ciągu kilku dni.
Jak obniżyć kortyzol?
Istnieje kilka sposobów, aby obniżyć poziom kortyzolu we krwi. Należą do nich:
- odciągnięcie umysłu od negatywnych myśli i stresujących sytuacji,
- medytacja,
- prawidłowy sen,
- ćwiczenia fizyczne, np. joga,
- słuchanie odprężającej muzyki,
- wykonywanie zajęć sprawiających przyjemność.
Jak obniżyć kortyzol dietą?
Aby obniżyć hormon stresu w organizmie, warto zastosować również odpowiednią dietę – osoby, którym zależy na obniżeniu kortyzolu, powinny przyjmować posiłki bogate w tłuszcze oraz antyoksydanty i magnez. Takimi produktami są np.:
- orzechy włoskie, migdały,
- gorzka czekolada, kakao,
- banany, gruszki,
- jogurty naturalne bez cukru,
- olej z czarnuszki, olej lniany i inne zdrowe oleje,
- zielona herbata,
- oliwa z oliwek,
- węgorze,
- biała fasola,
- wątróbka drobiowa,
- tuńczyk,
- komosa ryżowa.
Zobacz: Biała herbata – właściwości i przeciwwskazania
Polecane artykuły:
