ADOS-2 – jak wygląda badanie i czy pomaga w diagnozie spektrum autyzmu?

Czym jest ADOS-2? 

Badanie ADOS-2 to nie pojedynczy test, lecz półustrukturyzowana obserwacja (semi-structured), podczas której specjalista aranżuje określone sytuacje, aby zobaczyć, jak osoba badana funkcjonuje w kontakcie i komunikacji. Narzędzie ma określony przebieg i zestaw zadań, ale jednocześnie pozostawia przestrzeń na spontaniczne zachowania.

ADOS-2 powstał jako rozwinięcie wcześniejszej wersji narzędzia ADOS i dziś jest jednym z najczęściej wykorzystywanych elementów diagnostyki spektrum autyzmu na świecie. Razem z wywiadem rozwojowym, takim jak ADI-R, bywa uznawany za standard odniesienia w diagnostyce spektrum autyzmu – pod warunkiem że jest elementem szerszej oceny klinicznej. 

Badanie ma kilka wersji dopasowanych do wieku i poziomu rozwoju językowego. Inaczej wygląda u małego dziecka, które jeszcze nie mówi, a inaczej u osoby dorosłej, która swobodnie posługuje się językiem. To ważne, bo pozwala zobaczyć funkcjonowanie w sposób adekwatny do możliwości danej osoby, a nie według jednego, sztywnego schematu. 

Należy jednak pamiętać, że badanie ADOS-2 nie daje jednoznacznej odpowiedzi – ponieważ rejestruje zachowanie w określonym momencie i w dość krótkim czasie oraz nie obejmuje historii rozwoju, powinno być tylko częścią większego obrazu, który powstaje dopiero w ramach pełnej diagnozy psychologicznej.   

Do czego służy badanie ADOS-2? 

ADOS-2 pomaga zobaczyć to, co trudno uchwycić w rozmowie czy opisie. Nie opiera się na deklaracjach osoby badanej (lub jej opiekunów), tylko na tym, jak badany funkcjonuje w danym momencie w kontakcie z drugą osobą. 

Badanie zostało zaprojektowane w taki sposób, by ocenić obszary kluczowe dla rozpoznawania spektrum autyzmu. To przede wszystkim: 

• komunikacja społeczna – obejmująca zarówno użycie języka, jak i jakość interakcji (nawiązywanie kontaktu, reagowanie na drugą osobę, podtrzymywanie rozmowy, dzielenie uwagi i emocji);

• zachowania stereotypowe i powtarzalne wzorce działania – takie jak sztywność w działaniu, powtarzalne czynności czy trudność w reagowaniu na zmiany. Jeśli pojawiają się w trakcie badania, stanowią ważny element całościowego obrazu. Natomiast ich brak w czasie obserwacji nie wyklucza ich obecności na co dzień – to jedno z ograniczeń każdej krótkiej oceny. 

W ramach tych obszarów specjalista ocenia także bardziej szczegółowe elementy funkcjonowania, np. spontaniczność zachowania, wyobraźnię czy sposób zabawy (u dzieci). 

Rolą ADOS-2 jest uporządkowanie obserwacji i nadanie im ram, które można odnieść do kryteriów diagnostycznych. Dzięki temu specjalista nie opiera się wyłącznie na intuicji, ale ma do dyspozycji narzędzie, które pozwala w bardziej obiektywny sposób ocenić zachowanie i porównać je z ustalonymi standardami.  

Warto podkreślić, że ADOS-2 nie jest narzędziem do rozpoznawania dysleksji ani innych specyficznych trudności w uczeniu się. Badanie koncentruje się na komunikacji społecznej, relacjach oraz wzorcach zachowania charakterystycznych dla spektrum autyzmu, podczas gdy dysleksja dotyczy przede wszystkim trudności w czytaniu i pisaniu. To ważne rozróżnienie, ponieważ niektóre problemy szkolne lub językowe mogą współwystępować z innymi trudnościami rozwojowymi, ale wymagają odrębnej diagnozy i innych narzędzi oceny.

U kogo wykonuje się badanie ADOS-2? 

Badanie można przeprowadzić na różnych etapach życia – jego forma jest dopasowywana do wieku i poziomu rozwoju, zwłaszcza językowego. W uproszczeniu wygląda to tak: 

• najmłodsze dzieci (ok. 12–30 miesięcy) – tzw. moduł obserwacyjny dla najmłodszych, przeznaczony dla dzieci z bardzo ograniczoną mową lub jej brakiem; badanie ma formę krótkiej, półustrukturyzowanej zabawy, w której obserwuje się spontaniczne reakcje, kontakt, wspólną uwagę i pierwsze próby komunikacji; 

• dzieci posługujące się pojedynczymi słowami lub prostymi zdaniami – zadania i sytuacje zabawowe pozwalające ocenić rozwój relacji, sposób komunikowania się i elastyczność zachowania; 

• dzieci starsze i młodzież mówiące płynnie – więcej elementów rozmowy i sytuacji społecznych pozwala ocenić komunikację oraz interakcje społeczne w bardziej złożonych kontekstach; 

• dorośli – badanie obejmuje rozmowę i zaplanowane sytuacje interakcyjne, które pozwalają uchwycić styl funkcjonowania w relacjach, często w kontekście długo utrzymujących się trudności lub późnej diagnozy spektrum autyzmu.  

Niezależnie od wieku wybór konkretnej formy badania opiera się przede wszystkim na poziomie rozwoju i sposobie komunikowania się osoby badanej.  

Kto przeprowadza badanie ADOS-2? 

Badanie ADOS-2 może przeprowadzić wyłącznie specjalista, który ma odpowiednie szkolenie i doświadczenie. Najczęściej jest to psycholog, ale mogą to być także inni specjaliści pracujący z osobami z trudnościami rozwojowymi, np. pedagog specjalny czy terapeuta (pod warunkiem, że posiadają odpowiednie przygotowanie).  

Samo badanie to jednak tylko część procesu. Wynik musi zostać właściwie oceniony i włączony do szerszej diagnozy. 

Ostateczne rozpoznanie stawia lekarz (najczęściej psychiatra), który uwzględnia nie tylko wynik ADOS-2, ale także wywiad rozwojowy, obserwację funkcjonowania i inne dostępne dane. Diagnoza jest efektem współpracy kilku specjalistów i połączenia różnych źródeł informacji. 

Jak wygląda przebieg badania ADOS-2? 

Badanie ma uporządkowany przebieg, choć z perspektywy osoby badanej często przypomina rozmowę albo wspólną aktywność. Struktura testu ADOS-2 w przybliżeniu wygląda następująco: 

1. Dobór odpowiedniego modułu. Na początku specjalista wybiera wersję badania dopasowaną do wieku i poziomu rozwoju językowego. To od tego zależy, czy spotkanie będzie miało formę zabawy, czy bardziej rozmowy. 

2. Wprowadzenie i nawiązanie kontaktu. Pierwsze minuty służą temu, żeby stworzyć warunki do swobodnej interakcji. Już na tym etapie obserwuje się sposób reagowania, inicjowania kontaktu i podtrzymywania uwagi. 

3. Realizacja zadań i sytuacji obserwacyjnych. W trakcie badania pojawiają się zaplanowane aktywności, np.: 

• krótkie zadania wymagające współpracy, 

• rozmowa na różne tematy, 

• elementy zabawy (u młodszych dzieci), 

• sytuacje sprawdzające spontaniczność reakcji i elastyczność zachowania. 

Każda z tych sytuacji ma określony cel diagnostyczny i pozwala ocenić różne aspekty funkcjonowania. 

4. Obserwacja zachowania w trakcie całego spotkania. Znaczenie ma nie tylko wykonanie konkretnych zadań, ale też to, co dzieje się pomiędzy nimi – sposób wchodzenia w relację, reagowania na zmiany, inicjowania kontaktu. 

5. Ocena i kodowanie zachowań. Po zakończeniu badania specjalista przypisuje obserwowanym zachowaniom odpowiednie wartości w skali punktowej. Ocena dotyczy konkretnych obszarów i odbywa się według ściśle określonych zasad.  

6. Interpretacja wyniku w szerszym kontekście. Uzyskany wynik nie jest interpretowany w oderwaniu od innych informacji. Zestawia się go z wywiadem rozwojowym (np. ADI-R) i oceną kliniczną, aby uzyskać pełniejszy obraz funkcjonowania. 

Całe badanie trwa zwykle od około 30 do 60 minut, w zależności od modułu i przebiegu spotkania.  

Jak interpretować wynik ADOS-2? 

Po zakończeniu badania zachowania obserwowane w trakcie spotkania są porządkowane i oceniane według określonych zasad. Każdemu elementowi przypisuje się punkty, a następnie wyniki są sumowane w wybranych obszarach.  

Na tej podstawie powstaje wynik, który można odnieść do ustalonych progów. W uproszczeniu pokazuje on, czy obraz zachowania mieści się w zakresie charakterystycznym dla spektrum autyzmu.