Atopia – co to jest, jakie daje objawy i czy jest dziedziczna?

Atopia – co to właściwie znaczy?

Atopia nie jest jedną chorobą, lecz osobniczą lub rodzinną skłonnością do rozwoju określonych chorób alergicznych w związku z uczuleniem na alergeny. W klasycznym ujęciu wiąże się z tendencją do wytwarzania swoistych przeciwciał IgE – białek układu odpornościowego rozpoznających konkretny alergen. U osób z taką predyspozycją może rozwinąć się m.in. alergiczny nieżyt nosa i alergiczne zapalenie spojówek, alergiczna astma lub atopowe zapalenie skóry.

Często stosowane określenie „nieprawidłowa reakcja organizmu” odnosi się trafniej do alergii niż do atopii. Atopia opisuje skłonność, natomiast alergia jest nieprawidłową lub nadmierną reakcją na bodziec zewnętrzny, w którą zaangażowany jest układ odpornościowy. Reakcję taką mogą wywoływać zwykle nieszkodliwe substancje występujące w środowisku. Autorzy stanowiska EAACI zaznaczają jednocześnie, że termin „atopia” ma dziś ograniczone zastosowanie, ponieważ nie oddaje całej współczesnej wiedzy o mechanizmach chorób alergicznych.

Czym różnią się atopia, uczulenie i alergia?

Atopia oznacza predyspozycję. Uczulenie, fachowo nazywane sensytyzacją, oznacza natomiast, że układ odpornościowy rozpoznaje określony alergen – można wówczas wykryć swoiste przeciwciała IgE lub uzyskać dodatni wynik punktowego testu skórnego. Taka osoba może jednak nie odczuwać żadnych dolegliwości po kontakcie z alergenem.

O alergii mówi się wtedy, gdy kontakt z alergenem wywołuje objawy, za które odpowiada mechanizm immunologiczny. Dlatego dodatni wynik testu potwierdza uczulenie, ale sam w sobie nie wystarcza do rozpoznania alergii – musi odpowiadać wywiadowi i rzeczywistym objawom po ekspozycji.

Dlaczego rozwija się atopia?

Atopia nie ma jednej przyczyny. Znaczenie mają predyspozycje genetyczne, sposób działania układu odpornościowego oraz czynniki środowiskowe. Podczas pierwszego kontaktu z alergenem może dojść do sensytyzacji i wytworzenia swoistych przeciwciał IgE. Przy kolejnej ekspozycji przeciwciała te mogą uczestniczyć w uruchomieniu procesu zapalnego. Sam kontakt z alergenem nie wystarcza jednak do wywołania takiej reakcji u każdej osoby.

Istotny jest również stan bariery skóry i błon śluzowych. Jeżeli jest ona osłabiona, alergeny oraz substancje drażniące mogą łatwiej oddziaływać na znajdujące się pod nią komórki układu odpornościowego. Na integralność bariery i przebieg odpowiedzi immunologicznej mogą wpływać m.in. zanieczyszczenia powietrza, niektóre substancje chemiczne, infekcje oraz mikrobiom. Atopia rozwija się zatem w wyniku współdziałania podatności organizmu z czynnikami zewnętrznymi, a nie wskutek działania jednego alergenu lub elementu stylu życia.

Czy atopia jest dziedziczna?

Skłonność do chorób atopowych może występować rodzinnie, co wskazuje na udział czynników genetycznych. Nie oznacza to jednak, że dziecko odziedziczy konkretną chorobę ani że na pewno wystąpią u niego objawy. Rodzinna predyspozycja jedynie zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania, a znaczenie mają również czynniki środowiskowe.

Metaanaliza Ravn i wsp. wykazała, że występowanie choroby atopowej u jednego rodzica wiązało się ze zwiększeniem ilorazu szans atopowego zapalenia skóry u dziecka do 1,30, natomiast choroby u obojga rodziców – do 2,08. Związek był silniejszy, gdy rodzic chorował na AZS, niż gdy miał astmę lub alergiczny nieżyt nosa. Nie są to jednak wartości bezwzględnego ryzyka.

Jakie choroby są związane z atopią?

Do głównych chorób atopowych należą: atopowe zapalenie skóry (AZS), alergiczny nieżyt nosa, alergiczne zapalenie spojówek oraz alergiczna astma oskrzelowa. Z atopią mogą współistnieć także niektóre alergie pokarmowe o mechanizmie IgE-zależnym. Poszczególne choroby atopowe mogą występować samodzielnie albo jednocześnie.

Atopowe zapalenie skóry występuje u osób w każdym wieku. Według światowych szacunków dotyczy 15-20 proc. dzieci i 1-3 proc. dorosłych, chociaż częstość choroby różni się między populacjami. Dane te odnoszą się do AZS, a nie do samej atopii, i nie są statystykami dotyczącymi Polski.

Co istotne, atopowe zapalenie skóry nie jest inną nazwą atopii. Atopia oznacza predyspozycję, natomiast AZS jest konkretną chorobą skóry. Co ważne, u części osób z atopowym zapaleniem skóry nie stwierdza się sensytyzacji IgE na alergeny. Pokazuje to, że mechanizmy AZS są bardziej złożone niż sama skłonność do reakcji IgE-zależnych.

Alergiczny nieżyt nosa może współistnieć z objawami alergicznego zapalenia spojówek. Z predyspozycją atopową wiąże się również alergiczna postać astmy oskrzelowej. Nie każda astma oskrzelowa ma jednak podłoże alergiczne. Dodatni wywiad atopowy zwiększa prawdopodobieństwo rozpoznania astmy, ale nie jest konieczny do postawienia diagnozy.

Czy pokrzywka jest chorobą atopową?

Atopia może sprzyjać rozwojowi alergicznej astmy i kataru siennego, ale pokrzywka nie jest typowym objawem samej atopii, dlatego określenie „pokrzywka atopowa” nie stanowi standardowej nazwy rozpoznania. Ostra pokrzywka może być elementem reakcji IgE-zależnej, na przykład po kontakcie z uczulającym pokarmem lub innym alergenem. Podobne zmiany skórne mogą jednak powstawać również w innych mechanizmach, między innymi w reakcji na niektóre leki.

Przewlekłej pokrzywki nie należy zatem automatycznie uznawać za objaw atopii ani dowód alergii na konkretny alergen. Ustalenie jej przyczyny wymaga odrębnej diagnostyki.

Jakie są objawy atopii?

Sama atopia nie wywołuje objawów – jest predyspozycją, która może nie powodować żadnych dolegliwości. Określenie „objawy atopii” jest więc skrótem odnoszącym się do objawów konkretnych chorób atopowych. Ich charakter zależy od tego, którego narządu dotyczy choroba:

• skóra – silny świąd i nasilona suchość skóry należą do typowych objawów AZS. Skóra może być bardzo sucha, wrażliwa i podatna na podrażnienia.
• nos i spojówki – alergiczny nieżyt nosa wywołuje wodnisty katar, kichanie, świąd i niedrożność nosa, a objawy alergicznego zapalenia spojówek obejmują łzawienie, świąd i zaczerwienienie oczu;
• układ oddechowy – w alergicznej astmie oskrzelowej mogą pojawiać się kaszel, świsty i duszność;
• przewód pokarmowy – ból brzucha, nudności, wymioty lub biegunka mogą wystąpić w przebiegu konkretnej alergii pokarmowej, a nie w wyniku samej atopii.

Atopowe zapalenie skóry może ujawnić się już w pierwszych miesiącach życia. Zmiany w AZS często występują w charakterystycznych miejscach ciała, zależnych od wieku. U niemowląt mogą obejmować policzki, skórę głowy, tułów i wyprostne powierzchnie kończyn, natomiast w późniejszym dzieciństwie częściej zajmują zgięcia łokciowe i podkolanowe.

Jak rozpoznaje się atopię i choroby atopowe?

Nie istnieje jedno badanie, które rozpoznaje atopię i wszystkie związane z nią choroby. Diagnostyka ma przede wszystkim ustalić, z czego wynikają objawy kliniczne i czy wiążą się one z konkretnym alergenem.

Podstawą jest wywiad dotyczący rodzaju dolegliwości, czasu ich występowania, sezonowości oraz związku z pokarmem, zwierzęciem lub innym czynnikiem. Znaczenie ma również występowanie chorób atopowych w rodzinie. W zależności od objawów lekarz może zbadać skórę, nos lub układ oddechowy, a następnie dobrać odpowiednie testy alergiczne.

Punktowe testy skórne i oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi pomagają wykryć sensytyzację na wybrane alergeny. Dlatego dodatni wynik testu wskazuje na uczulenie, ale sam w sobie nie wystarcza do rozpoznania alergii – musi odpowiadać wywiadowi i rzeczywistym objawom po ekspozycji. Z tego powodu nie zaleca się przypadkowego wykonywania szerokich paneli „na atopię”. W diagnostyce konkretnej choroby mogą być potrzebne także inne badania, np. spirometria przy podejrzeniu astmy lub nadzorowana próba prowokacji przy niejednoznacznym podejrzeniu alergii pokarmowej.

Jak leczy się choroby związane z atopią?

Nie leczy się samej atopii jako predyspozycji – leczeniu podlega konkretna choroba i jej objawy.

• Atopowe zapalenie skóry (AZS) – ma charakter przewlekły i nawrotowy. Pielęgnacja skóry atopowej opiera się na emolientach. Skóra atopowa wymaga regularnego nawilżania – zwykle co najmniej dwa razy dziennie, a w zależności od suchości nawet 2–3 razy dziennie i częściej. Emolienty należy nakładać po każdej krótkiej kąpieli w letniej wodzie. Do pielęgnacji warto wybierać łagodne dermokosmetyki przeznaczone na suchą i wrażliwą skórę. Dermokosmetyki z ceramidami mogą wspierać odbudowę bariery ochronnej skóry, choć nie wykazano, że każdy taki preparat jest skuteczniejszy od innych emolientów. Warto unikać kosmetyków ze sztucznymi barwnikami i substancjami zapachowymi, jeśli powodują podrażnienie lub zaostrzenie zmian. Nie trzeba natomiast automatycznie wykluczać wszystkich konserwantów. Odpowiednia pielęgnacja może ograniczać suchość, swędzenie skóry i ryzyko podrażnień, ale nie zastępuje leczenia stanu zapalnego. Miejscowe sterydy stosuje się w leczeniu AZS w zaostrzeniach; inną opcją są inhibitory kalcyneuryny. Przy umiarkowanym lub ciężkim przebiegu lekarz może rozważyć fototerapię, leczenie ogólne albo lek biologiczny, taki jak dupilumab.
• Alergiczny nieżyt nosa i zapalenie spojówek – wykorzystuje się m.in. leki przeciwhistaminowe oraz preparaty podawane do nosa lub oczu.
• Alergiczna astma oskrzelowa – wymaga indywidualnie dobranego leczenia wziewnego i regularnej oceny kontroli choroby.

Nie należy profilaktycznie unikać wszystkich alergenów ani eliminować wielu produktów spożywczych wyłącznie na podstawie dodatniego testu. Ogranicza się czynniki, których znaczenie potwierdzają objawy i diagnostyka. Eliminacja alergenów pokarmowych ma uzasadnienie przy potwierdzonej alergii lub podczas ukierunkowanej diagnostyki podejrzewanej nadwrażliwości. Zasady zdrowego odżywiania wspierają ogólny stan zdrowia, ale zdrowa dieta nie stanowi leczenia AZS. Ograniczanie stresu może pomagać w zmniejszaniu świądu i zaostrzeń AZS, ale nie zastępuje pielęgnacji ani leczenia przeciwzapalnego.

Kiedy objawy mogą wymagać konsultacji?

Przy utrzymujących się lub nasilonych objawach AZS kluczowe jest odpowiednio szybkie zgłoszenie się do lekarza. Konsultacji wymagają zwłaszcza silny świąd utrudniający sen,brak poprawy mimo prawidłowej pielęgnacji oraz sączenie, miodowożółte strupy lub krosty, które mogą wskazywać na zakażenie skóry.

Oceny lekarza wymagają także długotrwały katar i niedrożność nosa, kaszel, świsty lub duszność oraz powtarzające się dolegliwości po spożyciu konkretnego pokarmu. Diagnostykę może rozpocząć lekarz rodzinny lub pediatra, a zależnie od rodzaju objawów potrzebna może być konsultacja dermatologa, alergologa albo pulmonologa. Szybko narastająca duszność, obrzęk języka lub gardła albo utrata przytomności po kontakcie z alergenem wymagają natychmiastowej pomocy medycznej.

Przy podejrzeniu anafilaksji należy natychmiast użyć przepisanego autowstrzykiwacza i wezwać 112 lub 999. Chory powinien leżeć i nie wstawać ani nie chodzić; przy nasilonych trudnościach w oddychaniu może siedzieć z wyprostowanymi nogami. Jeśli objawy utrzymują się po 5 minutach, należy podać drugą dawkę adrenaliny, jeśli jest dostępna.