Rzeżączka gardła – objawy, leczenie i diagnostyka. Jak rozpoznać zakażenie w gardle?

Rzeżączka – choroba przenoszona drogą płciową 

Rzeżączka jest chorobą zakaźną przenoszoną głównie drogą kontaktów seksualnych, wywoływaną przez Gram-ujemną bakterię Neisseria gonorrhoeae. Do zakażenia może dojść zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, przy czym u osób niepełnoletnich jej rozpoznanie traktowane jest jako poważny sygnał możliwego wykorzystywania seksualnego.

Szczególną postacią choroby jest gonokokowe zapalenie spojówek, które może wystąpić u noworodków zakażonych w trakcie porodu i prowadzić do trwałego uszkodzenia wzroku, dlatego ciężarne rutynowo poddawane są badaniom przesiewowym. Klasycznie choroba kojarzona jest z zakażeniem cewki moczowej u mężczyzn oraz szyjki macicy u kobiet, jednak obecnie coraz większą uwagę zwraca się na zakażenia pozagenitalne, w tym zakażenia gardła i odbytu.  

Rzeżączkowe zapalenie gardła – częstość występowania choroby w Polsce i na świecie 

W skali światowej rzeżączka pozostaje jedną z najczęściej diagnozowanych bakteryjnych chorób przenoszonych drogą płciową. Według danych międzynarodowych organizacji zdrowotnych liczba nowych zakażeń rocznie sięga dziesiątek milionów przypadków, a w wielu krajach obserwuje się wyraźny trend wzrostowy. Wzrost ten dotyczy nie tylko klasycznych postaci, lecz również zakażeń pozagenitalnych.

Zakażenia gardłowe są szczególnie często rozpoznawane w populacjach charakteryzujących się częstymi kontaktami oralnymi. Zwłaszcza wśród mężczyzn mających kontakty seksualne z mężczyznami, ale nie są ograniczone wyłącznie do tej grupy. Coraz więcej danych wskazuje, że rzeżączka gardła występuje również u heteroseksualnych kobiet i mężczyzn. Jednak w wielu przypadkach nie jest rutynowo diagnozowana, ponieważ badania przesiewowe obejmują jedynie lokalizacje narządów płciowych.

Raporty krajowe podkreślają jednak, że rzeczywista liczba zakażeń jest najprawdopodobniej znacznie wyższa niż liczba oficjalnych zgłoszeń. Wynika to z niedostatecznej diagnostyki zakażeń bezobjawowych oraz ograniczonego wykonywania wymazów z gardła w praktyce ambulatoryjnej.  

Zakażenie rzeżączką – jakie są mechanizmy rozwoju choroby? 

Proces zakażenia gardła przez Neisseria gonorrhoeae jest wieloetapowy i opiera się na zaawansowanych mechanizmach przystosowawczych bakterii. Należy tutaj wspomnieć o strukturach powierzchniowych bakterii. Takich jak pilusy oraz białka Opa, które umożliwiają przyleganie bakterii do komórek nabłonka gardła. Dzięki nim drobnoustrój skutecznie kolonizuje powierzchnię błony śluzowej, nawet w obecności śliny i naturalnych mechanizmów oczyszczania jamy ustnej. Po adhezji bakterie mogą wnikać do komórek gospodarza lub przemieszczać się pomiędzy nimi, inicjując miejscową odpowiedź zapalną.

Charakterystyczną cechą N. gonorrhoeae jest zdolność do modulowania odpowiedzi immunologicznej. Bakteria potrafi unikać fagocytozy, zmieniać ekspresję antygenów powierzchniowych oraz indukować stan zapalny, który nie prowadzi do skutecznej eliminacji patogenu. W efekcie organizm nie wytwarza trwałej odporności po przebyciu zakażenia. Oznacza to, że nawet osoby, które były wcześniej leczone z powodu rzeżączki, mogą ponownie ulec zakażeniu, również w obrębie gardła.  

Rzeżączka gardła – objawy. Dlaczego choroba często pozostaje nierozpoznana? 

Jednym z największych wyzwań związanych z rzeżączką gardła jest jej mało charakterystyczny obraz kliniczny. U zdecydowanej większości pacjentów zakażenie przebiega bezobjawowo lub z objawami o niewielkim nasileniu. Brak dolegliwości sprawia, że chorzy nie zgłaszają się do lekarza, a zakażenie może utrzymywać się przez wiele tygodni lub miesięcy. Jeżeli objawy występują, są one niespecyficzne i często przypominają infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych. Mogą obejmować:  

• umiarkowany ból gardła,  
• uczucie drapania,  
• trudności w połykaniu, 
• niewielkie zaczerwienienie błony śluzowej.  

Sporadycznie obserwuje się:  

• naloty ropne na migdałkach, 
• powiększenie węzłów chłonnych szyjnych.  

Jak diagnozuje się rzeżączkę gardła?  

Rozpoznanie rzeżączki gardła wymaga świadomego podejścia personelu medycznego. Podstawą jest pobranie wymazu z tylnej ściany gardła lub migdałków, z zachowaniem odpowiedniej techniki, która minimalizuje ryzyko zanieczyszczenia próbki florą jamy ustnej.

Obecnie za metodę z wyboru uznaje się testy molekularne oparte na amplifikacji kwasów nukleinowych. Charakteryzują się one wysoką czułością i swoistością, co ma szczególne znaczenie w lokalizacji gardłowej, gdzie liczba bakterii bywa niewielka. Metody te umożliwiają wykrycie zakażenia nawet u pacjentów bezobjawowych.

Hodowla bakterii, choć trudniejsza technicznie i mniej czuła, pozostaje niezwykle ważna z punktu widzenia zdrowia publicznego. Pozwala bowiem na ocenę wrażliwości szczepu na antybiotyki. W idealnym modelu diagnostycznym metody molekularne i hodowla powinny się uzupełniać. 

Leczenie rzeżączkowego zapalenia gardła 

Leczenie rzeżączki gardła jest bardziej wymagające niż leczenie zakażeń moczowo- płciowych. Wynika to z trudniejszej penetracji antybiotyków do tkanek gardła oraz obecności biofilmu i innych drobnoustrojów w jamie ustnej. Aktualne zalecenia wskazują na stosowanie ceftriaksonu w odpowiednio dobranej dawce jako terapii pierwszego wyboru.  

W przypadku zakażeń gardłowych szczególnie istotne jest wykonanie badania kontrolnego po zakończeniu leczenia. Brak wyeliminowania bakterii może prowadzić do utrzymywania się zakażenia mimo ustąpienia objawów, a pacjent pozostaje źródłem transmisji. Narastająca oporność N. gonorrhoeae na kolejne grupy antybiotyków stanowi jedno z największych zagrożeń współczesnych chorób przenoszonych drogą płciową.

Podsumowanie 

Rzeżączka gardła jest istotną postacią zakażenia Neisseria gonorrhoeae. Jej często bezobjawowy przebieg, trudności diagnostyczne oraz możliwy rozwój oporności na antybiotyki sprawiają, że stanowi poważne wyzwanie dla współczesnej medycyny. Niezbędne jest więc: 

• rozszerzenie badań przesiewowych,
• właściwa diagnostyka laboratoryjna
• konsekwentne leczenie zgodne z aktualnymi rekomendacjami, aby minimalizować szerzenie się tej choroby.