Szczepienie przeciw grypie – kto powinien się zaszczepić? Zalecenia i refundacja

Komu zaleca się szczepienie przeciwko grypie?

Szczepionka przeciwko grypie jest zalecana każdej osobie od ukończenia 6. miesiąca życia, która nie ma przeciwwskazań – także zdrowym dorosłym, którzy nie należą do grupy najwyższego ryzyka^[1]. Polscy eksperci dzielą wskazania do szczepienia na dwie grupy^[2]:

• przesłanki kliniczne – stan zdrowia, który zwiększa ryzyko powikłań, np. choroba przewlekła, obniżona odporność albo ciąża;
• przesłanki epidemiologiczne – wiek, praca lub warunki życia, które sprzyjają zakażeniu albo przeniesieniu wirusa na osoby z grup ryzyka.

Osobę dorosłą może zakwalifikować do szczepienia m.in. lekarz, pielęgniarka, położna, farmaceuta lub ratownik medyczny. Kwalifikację dzieci i młodzieży prowadzi lekarz^[3].

Jakie zalecenia dotyczą szczepienia na grypę u seniorów?

U seniorów dobór preparatu ma szczególne znaczenie dla ochrony przed grypą, a od wieku zależą też zasady refundacji^[4]. W zaleceniach pojawia się kilka granic wieku:

• powyżej 50 lat – Program Szczepień Ochronnych na 2026 r. wymienia tę grupę wśród osób, którym szczepienie zaleca się ze względu na wiek^[13];
• od ukończenia 60 lat – w pierwszej kolejności zaleca się preparat wysokodawkowy^[4];
• od ukończenia 65 lat – szczepionki standardowe Influvac i Vaxigrip są bezpłatne, a preparat wysokodawkowy pozostaje refundowany w 50%^[3,10].

Jaką szczepionkę przeciw grypie wybrać dla seniora?

Szczepionka wysokodawkowa Efluelda zawiera 4 razy więcej antygenu każdego szczepu wirusa niż szczepionka standardowa^[7,9]. W szczepionkach przeciw grypie antygenem jest białko z powierzchni wirusa, przeciw któremu organizm wytwarza przeciwciała. U osób starszych układ odpornościowy reaguje na szczepienie zwykle słabiej, a większa dawka ma tę reakcję wzmocnić^[4].

Badania porównujące oba rodzaje szczepionek u osób w wieku 65 lat i starszych wskazują na dodatkową korzyść z preparatu wysokodawkowego:

• w badaniu z sezonów 2011/2012 i 2012/2013 potwierdzona testem grypa występowała po nim o około 24% rzadziej niż po szczepionce standardowej^[7];
• w łącznej analizie nowszych badań z Danii i Hiszpanii (sezony 2022/2023-2024/2025) ryzyko pobytu w szpitalu z powodu grypy lub zapalenia płuc było o około 9% mniejsze niż po szczepionce standardowej, choć korzyść nie była jednakowa w obu krajach^[7].

Jeśli szczepionka wysokodawkowa jest niedostępna lub pacjent nie chce jej przyjąć, można zastosować preparat standardowy, który również pomaga chronić przed grypą i jej powikłaniami^[4,6].

Kto z chorobą przewlekłą powinien zaszczepić się przeciwko grypie?

Niektóre choroby przewlekłe mogą zwiększać ryzyko ciężkiego przebiegu grypy, np. powikłanego zapaleniem płuc [6]. Do chorób, przy których szczepienie jest szczególnie zalecane, należą m.in.^[2,6]:

• niewydolność układu oddechowego, astma oskrzelowa lub przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP);
• niewydolność serca lub choroba wieńcowa, zwłaszcza po przebytym zawale;
• niewydolność nerek, nawracający zespół nerczycowy lub choroby wątroby;
• cukrzyca i inne choroby metaboliczne;
• choroby neurologiczne i neurorozwojowe.

Profilaktyka grypy u dzieci z chorobami przewlekłymi

Do szczególnych wskazań do szczepienia dzieci i młodzieży należą m.in.^[2]:

• wrodzone wady serca, zwłaszcza sinicze, niewydolność serca lub nadciśnienie płucne;
• choroby krwi i układu odpornościowego, np. ostra białaczka, chłoniak lub małopłytkowość immunologiczna;
• wrodzony brak śledziony, jej dysfunkcja lub stan po jej usunięciu;
• pierwotne niedobory odporności, stan po leczeniu immunosupresyjnym lub przeszczepieniu szpiku;
• przewlekłe leczenie salicylanami.

Czy kobiety w ciąży powinny zaszczepić się przeciw grypie?

Ciąża jest jednym z ważnych wskazań do szczepienia. Zachorowanie na grypę w tym okresie częściej wiąże się z ciężkim przebiegiem choroby i powikłaniami^[6]. Szczepionkę inaktywowaną, podawaną we wstrzyknięciu, można przyjąć w dowolnym okresie ciąży. Szczepienie zaleca się również kobietom planującym ciążę^[2,3,9].

Szczepienie przeciw grypie dla dzieci – dlaczego żłobek, przedszkole i szkoła mają znaczenie?

Szczepienie zaleca się wszystkim dzieciom od ukończenia 6. miesiąca życia do 18 lat, także zdrowym, a zwłaszcza dzieciom poniżej 5 lat^[2,6].

NIZP-PZH (Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB) szczególnie podkreśla znaczenie szczepienia dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym^[2]. W żłobku, przedszkolu i szkole dzieci spędzają wiele godzin w bliskim kontakcie. Wirus grypy łatwo szerzy się w takich warunkach, m.in. podczas kaszlu i kichania. Może przenosić się również przez zanieczyszczone ręce^[6], a najmłodsze dzieci dopiero uczą się regularnego mycia rąk i zasłaniania ust przy kaszlu.

Skalę problemu pokazują dane przytaczane przez NIZP-PZH: w ostatnich sezonach około 25% zgłoszonych zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę dotyczyło dzieci do około 4. roku życia, a około połowa – dzieci do 15. roku życia^[3].

Które dzieci potrzebują dwóch dawek szczepionki na grypę?

Zwykle wystarcza jedna dawka szczepionki w sezonie grypowym. Wyjątek stanowią dzieci przed 9. urodzinami, które dotychczas otrzymały łącznie mniej niż dwie dawki szczepionki przeciw grypie. Wcześniejsze dawki nie musiały być podane w jednym sezonie. Takie dzieci potrzebują w bieżącym sezonie dwóch dawek w odstępie co najmniej 4 tygodni^[3,9]. Niepełną lub nieznaną historię szczepień dziecka warto zgłosić podczas kwalifikacji. Pozwala to ustalić, czy potrzebna będzie druga wizyta.

Kto powinien przyjąć szczepionkę przeciw grypie ze względu na pracę lub warunki życia?

Wirus grypy przenosi się m.in. drogą kropelkową, podczas kaszlu i kichania [6]. Dlatego szczepienie zaleca się osobom, które w pracy lub w domu mają częstszy kontakt z wirusem albo opiekują się osobami szczególnie narażonymi na powikłania. Do tych grup należą m.in.^[2]:

• personel medyczny, w tym administracyjny;
• pracownicy szkół, handlu i transportu;
• funkcjonariusze policji, wojska, straży granicznej i straży pożarnej;
• domownicy i opiekunowie niemowląt poniżej 6 miesięcy, seniorów lub osób przewlekle chorych;
• mieszkańcy domów pomocy społecznej, zakładów opiekuńczo-leczniczych i innych placówek całodobowej opieki.

Wirus może być przekazywany, zanim pojawią się objawy, a zakażenie bywa skąpoobjawowe^[4]. Ma to szczególne znaczenie dla niemowląt poniżej 6 miesięcy, których nie można jeszcze zaszczepić^[3]. Ważne jest też dla seniorów i osób z obniżoną odpornością, u których odpowiedź na szczepienie może być słabsza [4,7,11]. Dlatego coroczne szczepienie przeciw grypie zaleca się również ich domownikom i innym osobom z bliskiego otoczenia^[2,3].

Komu przysługują bezpłatne szczepienia przeciwko grypie w sezonie 2026/2027?

Do otrzymania szczepionki potrzebna jest recepta. Może ją wystawić lekarz, pielęgniarka, położna lub farmaceuta. Zasady odpłatności w sezonie 2026/2027 są następujące^[3,10]:

Grupa	Szczepionka	Odpłatność
Dzieci od ukończenia 6. miesiąca życia do ukończenia 18 lat	Influvac, Vaxigrip	bezpłatnie
Kobiety w ciąży i połogu	Influvac, Vaxigrip	bezpłatnie
Osoby w wieku 65 lat i starsze	Influvac, Vaxigrip	bezpłatnie
Dorośli w wieku 18-64 lata	Influvac, Vaxigrip	50%
Osoby w wieku 60 lat i starsze	Efluelda (wysokodawkowa)	50%

Osoba w wieku 65 lat lub starsza otrzyma bezpłatnie szczepionkę standardową. Jeśli wybierze preparat wysokodawkowy Efluelda, obowiązuje ją 50% odpłatność, tak jak osoby w wieku 60-64 lata^[3,10].

Kwalifikacja i szczepienie są bezpłatne w POZ oraz – w przypadku dorosłych pacjentów – w wybranych aptekach realizujących szczepienia^[3].

Kto nie powinien szczepić się przeciwko grypie?

Przed szczepieniem należy poinformować o wcześniejszych reakcjach alergicznych i aktualnych dolegliwościach. Przeciwwskazania ocenia osoba prowadząca kwalifikację. Szczepienia nie wykonuje się, jeśli w przeszłości wystąpiła^[1,3,7,9]:

• reakcja anafilaktyczna lub inna ciężka reakcja alergiczna po wcześniejszym szczepieniu przeciw grypie;
• ciężka reakcja alergiczna na którykolwiek składnik szczepionki, także obecny w ilościach śladowych, np. formaldehyd lub antybiotyk – gentamycynę albo neomycynę, zależnie od preparatu.

Charakterystyki produktów leczniczych wymieniają w przeciwwskazaniach także nadwrażliwość na pozostałości jaja kurzego^[7,9]. Alergia na jajko nie oznacza jednak automatycznie rezygnacji ze szczepienia^[5].

Czy infekcja jest przeciwwskazaniem do szczepienia przeciwko grypie?

Zależy to od jej nasilenia:

• łagodna infekcja, np. przeziębienie, zwykle nie jest przeciwwskazaniem^[8];
• ostra choroba przebiegająca z gorączką albo o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu może wymagać odroczenia szczepienia do poprawy stanu zdrowia^[1,7,8,9].

Ostateczną decyzję podejmuje osoba kwalifikująca do szczepienia.

Kiedy przed szczepieniem przeciw grypie warto skonsultować się z lekarzem?

W niektórych sytuacjach możliwość szczepienia i jego termin warto omówić z lekarzem, zwłaszcza gdy:

• po wcześniejszej dawce szczepionki przeciw grypie wystąpiła reakcja alergiczna, która nie była ciężka – szczepienie zwykle jest możliwe, ale reakcję ocenia lekarz podczas kwalifikacji^[12];
• w ciągu 6 tygodni po wcześniejszym szczepieniu przeciw grypie wystąpił zespół Guillaina–Barrégo, czyli rzadkie zapalenie nerwów obwodowych prowadzące do osłabienia mięśni – wtedy decyzję podejmuje się po rozważeniu korzyści i ryzyka^[7];
• trwa leczenie immunosupresyjne, biologiczne lub chemioterapia albo pacjent jest po przeszczepieniu narządu lub szpiku – odpowiedź na szczepienie może być wtedy słabsza, dlatego termin warto ustalić z lekarzem prowadzącym^[7,11].

Co warto zapamiętać o szczepieniu przeciw grypie?

Przeciw grypie warto szczepić się co sezon, nawet jeśli rzadko się choruje – zalecenie dotyczy każdego od ukończenia 6. miesiąca życia, kto nie ma przeciwwskazań. Szczepienie jest szczególnie ważne dla osób z podwyższonym ryzykiem ciężkiego przebiegu grypy: seniorów, kobiet w ciąży, dzieci poniżej 5 lat oraz osób przewlekle chorych i z obniżoną odpornością. Warto, by przeciw grypie zaszczepiły się też osoby z ich otoczenia, czyli domownicy i opiekunowie, a także osoby, które w pracy mają częsty kontakt z innymi ludźmi, np. personel medyczny i pracownicy szkół.