Kiedy zaszczepić się na grypę? Najlepszy termin szczepienia przeciw grypie – zalecenia ekspertów

Kiedy najlepiej się zaszczepić przeciw grypie? Aktualne zalecenia ekspertów

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB (NIZP-PZH) zaleca, by szczepienie przeciw grypie wykonać przed rozpoczęciem okresu zwiększonej zachorowalności. W Polsce sezon grypowy trwa zwykle od października do maja, a szczyt zachorowań przypada najczęściej na okres od stycznia do marca. W poszczególnych sezonach te terminy mogą się nieco przesuwać^[1].

W przewodniku dla pracowników ochrony zdrowia NIZP-PZH wskazuje, że szczepienie najlepiej wykonać na początku sezonu grypowego, czyli od września do listopada, choć można je przeprowadzić w każdym jego okresie^[2]. Podobnie Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) podaje, że większość krajów europejskich rozpoczyna szczepienia wczesną jesienią^[4].

Szczepienie we wrześniu lub październiku daje największy zapas czasu, a w listopadzie nadal wyprzedza typowy szczyt zachorowań w Polsce^[1,2].

Dlaczego czas szczepienia przeciwko grypie ma znaczenie?

Szczepionka nie chroni od razu po podaniu. Według NIZP-PZH organizm potrzebuje około 2-3 tygodni, aby wytworzyć odporność^[1]. W tym czasie pacjent nie jest jeszcze w pełni chroniony, więc kontakt z wirusem tuż przed szczepieniem lub w pierwszych dniach po nim może skończyć się zachorowaniem. Dlatego warto zaszczepić się, zanim wirus zacznie szerzej krążyć w szkołach, miejscach pracy i komunikacji.

Czy zbyt wczesne szczepienie przeciw grypie osłabia ochronę zimą?

Może. Odporność poszczepienna z czasem słabnie, więc po bardzo wczesnym szczepieniu ochrona w szczycie sezonu bywa już słabsza, a sezon grypowy w Polsce może trwać do maja^[1,4]. W badaniu z USA skuteczność szczepionki w zapobieganiu hospitalizacjom z powodu grypy malała średnio o około 8-9 punktów procentowych z każdym miesiącem od szczepienia^[5]. To badanie obserwacyjne, więc nie pozwala przewidzieć, jak długo ochrona utrzyma się u konkretnej osoby.

Z tego powodu odradzane jest szczepienie na grypę w lipcu i sierpniu większości dorosłych, zwłaszcza seniorom, chyba że później mogłoby być niemożliwe^[9]. Termin od września do listopada pozwala zdążyć przed wzrostem zachorowań bez zbyt długiej przerwy do szczytu sezonu^[1,2].

Czy warto zaszczepić się na grypę, gdy sezon grypowy już trwa?

Tak. NIZP-PZH podkreśla, że szczepienie przeciwko grypie można wykonywać przez cały sezon epidemiczny. Amerykański komitet doradczy ds. szczepień (ACIP), na który powołuje się NIZP-PZH, zaleca kontynuowanie szczepień, dopóki wirusy grypy krążą w populacji i dostępna jest szczepionka na dany sezon. Szczepienie jest korzystne także wtedy, gdy wirus grypy już się szerzy^[1].

Kiedy zaszczepić przeciw grypie seniorów i osoby z chorobami przewlekłymi?

Według NIZP-PZH termin wyprzedzający szczyt zachorowań jest szczególnie istotny w przypadku osób z grup podwyższonego ryzyka^[1]. Należą do nich m.in. osoby starsze i osoby z chorobami przewlekłymi. U nich grypa może prowadzić do poważnych powikłań, np. zapalenia płuc lub zaostrzenia choroby podstawowej^[6].

Według WHO u osób starszych szczepionka może działać słabiej, choć nadal łagodzi przebieg choroby i zmniejsza ryzyko powikłań^[6]. Dlatego w tej grupie szczególnie ważne jest szczepienie na początku sezonu, od września do listopada^[1,2]. Nie warto jednak szczepić seniorów zbyt wcześnie, np. w lipcu czy sierpniu, bo u osób starszych ochrona może słabnąć przed końcem sezonu^[9].

U osób, które rozpoczynają leczenie osłabiające odporność, np. chemioterapię lub leczenie immunosupresyjne, termin szczepienia może wymagać dopasowania do planu terapii. Warto go ustalić z lekarzem prowadzącym^[9].

Kiedy podać dziecku szczepionkę na grypę?

Dzieci od ukończenia 6. miesiąca życia, którym wystarcza jedna dawka, szczepi się w podobnym terminie jak dorosłych. Inaczej trzeba zaplanować szczepienie dzieci, które potrzebują dwóch dawek.

Jak zaplanować dwie dawki szczepionki na grypę u dziecka?

Według NIZP-PZH dwie dawki szczepionki przeciwko grypie są potrzebne dzieciom przed 9. urodzinami, które wcześniej otrzymały mniej niż dwie dawki. Wcześniejsze dawki mogły być podane w różnych sezonach. Między dawkami podawanymi w danym sezonie musi minąć co najmniej 4 tygodnie^[1,10]. Historię szczepień ustala się podczas kwalifikacji, dlatego niepełną lub nieznaną dokumentację warto zgłosić osobie kwalifikującej dziecko.

Przebieg kolejnych etapów szczepienia na grypę:

• pierwszą dawkę warto podać możliwie wcześnie, gdy dostępna jest szczepionka na bieżący sezon, np. już we wrześniu;
• drugą dawkę podaje się nie wcześniej niż 4 tygodnie po pierwszej;
• ochrona wytwarza się w ciągu około 2-3 tygodni po drugiej dawce szczepionki.

Jeśli pierwsza dawka zostanie podana we wrześniu lub w październiku, schemat zwykle udaje się zakończyć przed typowym szczytem zachorowań^[1].

Kiedy najlepiej wykonać szczepienie przeciw grypie w ciąży?

Kobiety w ciąży można szczepić w każdym trymestrze, a termin wyznacza przede wszystkim sezon grypowy. Według NIZP-PZH, które powołuje się na rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, Polskiego Towarzystwa Wakcynologii i Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej z 2023 r., dobrym okresem na szczepienie jest wrzesień–listopad, przed szczytem zachorowań^[3].

U kobiet, które latem będą w III trymestrze, można rozważyć szczepienie już w lipcu lub sierpniu, jeśli dostępna jest szczepionka na nadchodzący sezon^[3,9]. Przeciwciała wytworzone przez matkę przechodzą przez łożysko i pomagają chronić dziecko w pierwszych miesiącach po urodzeniu^[10]. Kobietom w I lub II trymestrze CDC zaleca w tych miesiącach, jeśli to możliwe, poczekać ze szczepieniem do jesieni^[9].

Kiedy zaszczepić domowników, by chronić siebie i swoich bliskich?

NIZP-PZH zaleca szczepienie osób mających bezpośredni kontakt z niemowlęciem^[1]. Ponieważ odpowiedź poszczepienna rozwija się w ciągu około 2-3 tygodni, szczepienia domowników nie warto odkładać na ostatnie dni przed porodem.

Czy szczepienie przeciw grypie można połączyć z innymi szczepieniami?

Według NIZP-PZH szczepionkę przeciw grypie podawaną we wstrzyknięciu można przyjąć podczas jednej wizyty z każdą inną szczepionką. Nie trzeba więc planować osobnych terminów ani zachowywać odstępu, np. między szczepieniem przeciw grypie a przeciw COVID-19. Przy jednoczesnym podaniu wstrzyknięcia wykonuje się w różne miejsca ciała^[10].

Kiedy pacjent po infekcji może zaszczepić się przeciw grypie?

Po przebytej infekcji nie trzeba odczekać określonej liczby dni przed szczepieniem – decyduje aktualny stan zdrowia pacjenta. Łagodna infekcja, np. przeziębienie, zwykle nie wymaga przesuwania terminu. Przy ostrej chorobie z gorączką oraz chorobie o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu szczepienie odracza się do poprawy stanu zdrowia^[1,7,10]. Ostateczną decyzję podejmuje osoba kwalifikująca do szczepienia.

Ta zasada dotyczy także osób, które w danym sezonie przechorowały już grypę. Przebycie zakażenia wirusem grypy nie zapewnia ochrony przed wszystkimi wirusami grypy krążącymi w danym sezonie, dlatego szczepienie może być przydatne również po wyzdrowieniu^[1,2].

Co warto zapamiętać o terminie szczepienia przeciw grypie?

Dobrym okresem na szczepienie przeciw grypie jest początek sezonu, zwykle od września do listopada. Najlepiej zaplanować je przed nasileniem zachorowań, a jeśli ten termin minął – nadal można zaszczepić się w trakcie sezonu, dopóki wirusy grypy krążą w populacji. Seniorzy i osoby przewlekle chore szczególnie powinny zdążyć przed szczytem zachorowań, ale u osób starszych nie zaleca się szczepienia już w lipcu czy sierpniu. W przypadku dzieci wymagających dwóch dawek warto zacząć jak najwcześniej. Kobiety w ciąży mogą zaszczepić się w każdym trymestrze.