Witamina K – działanie, zapotrzebowanie i niedobór. Kiedy suplementować witaminę K?

Czym jest witamina K?

Witamina K to grupa związków rozpuszczalnych w tłuszczach, które odgrywają ważną rolę w procesie krzepnięcia krwi oraz metabolizmie tkanki kostnej. Do witamin z grupy K należą przede wszystkim:

• witamina K1 (filochinon);
• witamina K2 (menachinon, MK-4, MK-7).

Witamina K1 występuje głównie w produktach roślinnych, natomiast witamina K2 obecna jest przede wszystkim w produktach fermentowanych oraz częściowo produkowana przez bakterie jelitowe.

Wyróżnia się również witaminę K3 (menadion), jednak jest to związek syntetyczny, którego nie stosuje się w suplementach ani żywności wzbogacanej ze względu na ryzyko toksyczności, w tym uszkodzenia wątroby.

Witamina K jest niezbędna do aktywacji białek zależnych od witaminy K, które uczestniczą m.in. w procesie krzepnięcia krwi i gospodarce wapniowej.

Witamina K1 i witamina K2 – czym się różnią?

Witamina K1, czyli filochinon, występuje przede wszystkim w zielonych warzywach liściastych. Witamina K2 jest obecna w żywności fermentowanej oraz produktach zwierzęcych i obejmuje grupę związków nazywanych menachinonami.

Obie formy witaminy K uczestniczą w aktywacji białek zależnych od witaminy K. Różnią się jednak m.in. biodostępnością i sposobem dystrybucji w organizmie. K1 jest w większym stopniu zatrzymywana w wątrobie, podczas gdy K2 może być obecna także w innych tkankach. Niewielkie ilości niektórych form K2 mogą również powstawać w organizmie z udziałem bakterii jelitowych (jednak proces ten nie jest dobrze poznany, a ilość wchłanianych menachinonów wytwarzanych w ten sposób nie jest znana), a część witaminy K1 może zostać przekształcona do formy K2 MK-4.

Witamina K2 MK-4 i MK-7 – czym się różnią?

Witamina K2 obejmuje kilka form określanych jako menachinony. Najlepiej poznane i najczęściej wykorzystywane w suplementach diety są witamina K2 MK-4 oraz witamina K2 MK-7.

MK-4 to forma witaminy K2 naturalnie występująca głównie w produktach pochodzenia zwierzęcego. Charakteryzuje się stosunkowo krótkim czasem działania w organizmie, dlatego zwykle wymaga częstszego dawkowania.

MK-7 pozyskiwana jest najczęściej z produktów fermentowanych, szczególnie z natto. Witamina K2 MK-7 wyróżnia się dłuższym okresem półtrwania i dobrą biodostępnością, co bywa łączone z większą skutecznością kliniczną, jednak nie ma na to wystarczających dowodów.

Obie formy witaminy K2 uczestniczą w aktywacji białek zależnych od witaminy K, wspierających metabolizm wapnia oraz zdrowie układu kostnego. Ze względu na te właściwości połączenie witaminy D3 z MK-7 zyskało dużą popularność na rynku suplementów diety, jednak powszechność takich preparatów wynika głównie z trendów rynkowych, a nie z oficjalnych rekomendacji medycznych.

Wybór konkretnej formy witaminy K2 zależy od indywidualnych potrzeb organizmu, sposobu suplementacji oraz rodzaju preparatu.

Działanie witaminy K w organizmie

Witamina K pełni ważną rolę w wielu procesach biologicznych. Najważniejsze funkcje witaminy K obejmują:

• udział w prawidłowym krzepnięciu krwi,
• wspieranie zdrowia układu kostnego,
• udział w metabolizmie wapnia,
• wspieranie prawidłowego funkcjonowania naczyń krwionośnych.

Witamina K a krzepliwość krwi

W procesie krzepnięcia krwi witamina K odpowiada za aktywację białek takich jak protrombina. Brak witaminy K może zaburzać krzepliwość krwi i zwiększać ryzyko krwawień.

Witamina K a układ kostny i wapń

Witamina K może wspierać prawidłowy metabolizm wapnia. Uczestniczy w aktywacji białek zależnych od witaminy K, które są związane m.in. z prawidłowym funkcjonowaniem tkanki kostnej i naczyń krwionośnych.

W literaturze można spotkać także stwierdzenia, że zapobiega odkładaniu się wapnia w ścianach naczyń krwionośnych, jednak rzeczywisty wpływ wciąż pozostaje nieustalony i wymaga dalszych badań klinicznych.

Ze względu na te właściwości na rynku często spotyka się preparaty łączące witaminę D3 z K2, jednak przyjmowanie witaminy D nie wymaga automatycznie dodawania witaminy K2. Choć witamina D3 wspiera wchłanianie wapnia, a witamina K uczestniczy w jego metabolizmie, obecne dowody naukowe nie uzasadniają zalecania suplementacji witaminy K w profilaktyce czy leczeniu osteoporozy. Witamina K2 nie zastępuje odpowiedniej podaży wapnia, witaminy D ani specjalistycznego leczenia w osteoporozie.

Źródła witaminy K z diety – występowanie w produktach spożywczych

Witaminy K w produktach spożywczych występują głównie w żywności bogatej w tłuszcze roślinne oraz zielone warzywa. Jej źródła zależą od formy.

Najlepsze źródła witaminy K1:

• zielone warzywa liściaste,
• szpinak,
• jarmuż,
• brokuły,
• sałata,
• kapusta,
• natka pietruszki.

Źródłem witaminy K2 są przede wszystkim:

• natto,
• produkty fermentowane,
• niektóre sery dojrzewające,
• kiszonki,
• wątróbka drobiowa i żółtka jaj.

Warto jednak dodać, że zawartość menachinonów w produktach fermentowanych zależy od użytych drobnoustrojów i przebiegu fermentacji.

Ponieważ witamina K jest rozpuszczalna w tłuszczach, jej wchłanianie zwiększa się przy obecności tłuszczu w diecie.

Dzienne zapotrzebowanie na witaminę K

Zapotrzebowanie na witaminę K zależy m.in. od wieku i płci, przy czym polskie normy żywienia opierają się na wartościach wystarczającego spożycia (AI) dla filochinonu i wynoszą:

• dorośli mężczyźni: 65 µg dziennie;
• kobiety (również w okresie ciąży i karmienia piersią): 55 µg dziennie;
• dzieci: dawki zależne od wieku;
• noworodki: wymagają dodatkowej, profilaktycznej podaży witaminy K bezpośrednio po urodzeniu (najczęściej w postaci domięśniowej).

Niedobór witaminy K – objawy i skutki

Niedobór witaminy K występuje stosunkowo rzadko u zdrowych osób dorosłych, jednak może pojawić się przy zaburzeniach wchłaniania tłuszczów, przewlekłych chorobach przewodu pokarmowego lub podczas długotrwałej antybiotykoterapii.

Objawy niedoboru obejmują przede wszystkim:

• zaburzenia krzepliwości krwi,
• krwawienia.

Dodatkowo mogą wystąpić siniaki, krwawienia z nosa i problemy z gojeniem się ran, jednak są to objawy nieswoiste i nie powinny być automatycznie wiązane z niedoborem witaminy K.

Ciężki niedobór witaminy K może prowadzić do krwawień z niedoboru witaminy K, które są szczególnie niebezpieczne u noworodków.

Ryzyko niedoboru zwiększa się także u osób z:

• zaburzeniami wchłaniania,
• przewlekłym zapaleniem trzustki,
• chorobami wątroby,
• schorzeniami jelit.

Witamina K dla noworodków

Noworodek rodzi się z niewielkimi zapasami witaminy K, dlatego po urodzeniu stosuje się profilaktykę mającą na celu zmniejszenie ryzyka groźnych krwawień z niedoboru witaminy K.

Standardowo witaminę K podaje się jednorazowo domięśniowo – u donoszonego noworodka zwykle w dawce 1 mg. W wyjątkowych sytuacjach można zastosować podanie doustne, jednak nie jest ono równoważnym jednorazowym zamiennikiem. Wymaga podania kolejnych dawek zgodnie z określonym schematem.

Suplementacja witaminy K – kiedy warto?

Suplementacja witaminy K może być rozważana:

• przy niedoborach,
• w zaburzeniach wchłaniania tłuszczów.

Dodatkowo suplementacja może być zalecana podczas długotrwałej antybiotykoterapii (szczególnie cefalosporynami), jednak nie jest to standardowe wskazanie dla każdej osoby stosującej antybiotyki.

Najczęściej stosowaną formą suplementacji jest witamina K2 MK-7 dostępna w kapsułkach lub tabletkach.

Nadmiar witaminy K – czy można przedawkować?

Nadmiar witaminy K występuje bardzo rzadko przy podaży z żywnością. Objawy najczęściej dotyczą syntetycznych form witaminy, takich jak witamina K3 (menadion), która obecnie nie jest powszechnie stosowana u ludzi.

Przedawkowanie suplementów witaminy K zdarza się sporadycznie, jednak suplementacja powinna być prowadzona rozsądnie i zgodnie z zaleceniami.

Interakcje witaminy K i przeciwwskazania do stosowania

Najważniejsze interakcje witaminy K dotyczą leków przeciwzakrzepowych, szczególnie antagonistów witaminy K (np. warfaryna i acenokumarol).

Osoby stosujące leki przeciwzakrzepowe nie powinny samodzielnie suplementować witaminy K bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.

Przeciwwskazania do stosowania suplementów witaminy K mogą obejmować:

• terapię antagonistami witaminy K (w niektórych przypadkach witamina K bywa także stosowana jako lek odwracający nadmierne działanie tych preparatów. Kluczowe są wskazania medyczne, dawka i kontrola parametrów krzepnięcia);
• niektóre zaburzenia krzepnięcia;
• nadwrażliwość na składniki preparatu.

W takich przypadkach szczególnie ważna jest stabilna podaż witaminy K z diety.

Badanie poziomu witaminy K – kiedy warto je wykonać?

Rutynowe badanie poziomu witaminy K wykonywane jest rzadko. Ocena niedoboru opiera się najczęściej na analizie objawów klinicznych oraz parametrów związanych z krzepnięciem krwi.

Przy podejrzeniu niedoboru lekarz może zlecić:

• oznaczenie czasu protrombinowego,
• ocenę parametrów krzepnięcia,
• badania funkcji wątroby,
• diagnostykę zaburzeń wchłaniania tłuszczów.

Badanie warto rozważyć szczególnie przy:

• nawracających krwawieniach,
• przewlekłych chorobach jelit,
• zaburzeniach wchłaniania,
• długotrwałej antybiotykoterapii,
• objawach sugerujących niedobór witaminy K.

Rutynowe oznaczanie poziomu witaminy K we krwi nie jest zalecane. Przy podejrzeniu jej niedoboru lekarz może ocenić parametry krzepnięcia, w tym czas protrombinowy, jednak jego wydłużenie może występować dopiero przy znacznym niedoborze witaminy K i nie jest swoiste wyłącznie dla niego. W zależności od objawów może być również konieczna ocena funkcji wątroby oraz diagnostyka zaburzeń wchłaniania tłuszczów.

Konsultacji lekarskiej wymagają szczególnie:

• nawracające lub niewyjaśnione krwawienia;
• przewlekłe choroby jelit i zaburzenia wchłaniania;
• stany zwiększające ryzyko niedoboru witaminy K, np. długotrwała antybiotykoterapia.

Witamina K na skórę

Witamina K jest wykorzystywana jako składnik niektórych preparatów kosmetycznych przeznaczonych do pielęgnacji skóry. Produkty z jej zawartością można znaleźć m.in. w kosmetykach przeznaczonych do:

• skóry naczynkowej,
• skóry skłonnej do zaczerwienień i powstawania siniaków.

Warto jednak pamiętać, że jej zastosowanie miejscowe ma charakter wyłącznie pielęgnacyjny i wspomagający. Kosmetyków z zawartością witaminy K nie należy traktować jako potwierdzonej klinicznie metody leczenia problemów skórnych.

Witamina K – czym jest, jaką pełni rolę i jakie są formy witaminy K? Podsumowanie

Witamina K odpowiada głównie za procesy związane z krzepliwością krwi, wspiera metabolizm wapnia i funkcjonowanie naczyń krwionośnych.

Niedobór witaminy K może prowadzić do zaburzeń krzepnięcia i zwiększonego ryzyka krwawień, jednak u dorosłych występuje on rzadko. Najlepszym źródłem witaminy K są zielone warzywa oraz produkty fermentowane.

Suplementacja witaminy K może być pomocna u części osób, jednak powinna być stosowana pod kontrolą lekarza i uwzględniać możliwe interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi (warfaryna i acenokumarol).