Żywienie dzieci w pierwszych latach życia

Odpowiednie żywienie dzieci w początkowym etapie życia ma ogromne znaczenie dla zaspokojenia potrzeb energetycznych oraz zapewnienia esencjonalnych składników odżywczych. Jest to niezbędne dla właściwego rozwoju ciała i umysłu dziecka. Wpływa to również na tak zwane programowanie metaboliczne, czyli proces, w którym czynniki zewnętrzne, w tym dieta, w okresach krytycznych rozwoju (takich jak prenatalny i postnatalny) mogą wpływać na indywidualny rozwój oraz na późniejsze ryzyko pojawienia się chorób. 

Niewłaściwa ilość lub nieodpowiedni moment wprowadzenia poszczególnych składników żywieniowych, może prowadzić do długotrwałych zmian w metabolizmie i funkcjonowaniu organizmu. Podnosi to prawdopodobieństwo wystąpienia takich problemów zdrowotnych jak otyłość, alergie czy choroby sercowo-naczyniowe.  

Co to jest programowanie żywieniowe? 

Wiele badań epidemiologicznych i interwencyjnych dostarcza przekonujących argumentów, że aspekty związane z dietą i metabolizmem w tzw. okresach krytycznych rozwoju mają znaczący wpływ na późniejsze zdrowie, samopoczucie i efektywność działania w dorosłym życiu. 

Decydujące momenty w kształtowaniu zdrowia przez odpowiednią dietę to czas ciąży (nawet etap jej planowania) oraz pierwsze lata życia dziecka. Prawidłowe nawyki żywieniowe w tych okresach nie tylko zapewniają korzystny przyrost wagi i stan odżywienia, ale również oddziałują na: 

• prawidłową pracę układu nerwowego,  
• harmonijny rozwój układu kostnego,  
• obniżenie ryzyka nadwagi i otyłości,  
• redukcję ryzyka chorób sercowo-naczyniowych oraz nowotworów.  

Odżywianie i wybory dietetyczne przyszłej matki są kluczowe dla rozwoju dziecka. Decyzje dotyczące diety w okresie ciąży są ważnym etapem w późniejszym rozszerzaniu diety niemowlęcia i kształtowaniu jego akceptacji dla nowych smaków. Pierwsze doznania smakowe dziecko otrzymuje już w życiu płodowym. Płyn owodniowy, będąc bogatym źródłem doznań sensorycznych, stymuluje receptory smakowe płodu. Wystawienie na różnorodne smaki przed narodzinami wpływa na późniejsze preferencje smakowe dziecka.  

Karmienie piersią 

Mleko matki jest dynamicznym płynem biologicznym, który zawiera ponad 80 enzymów wspierających procesy trawienne. Oprócz bogatej zawartości składników przeciwbakteryjnych, takich jak:

• limfocyty (B, T),
• neutrofile,
• makrofagi,
• cytokiny,
• nukleotydy,
• laktoferyna,
• lizozym,

zawiera również żywe komórki krwi i sekrecyjną immunoglobulinę A.

Ta ostatnia odgrywa kluczową rolę w niespecyficznej odporności błon śluzowych. Jej najwyższe stężenia odnotowuje się bezpośrednio po narodzinach oraz w trakcie odstawienia niemowlęcia od piersi. Co więcej, mikroflora mleka matki dostarcza dziecku niezbędnych bakterii, które kolonizują jego układ pokarmowy, wspierając w ten sposób trawienie, syntezę witamin i ogólną odporność. W mleku ludzkim zidentyfikowano również obecność komórek macierzystych, co podkreśla jego złożoność i dostosowanie do potrzeb matki i dziecka.  

Dostarczając wszystkie niezbędne składniki odżywcze, mleko matki w pełni zaspokaja potrzeby żywieniowe niemowlęcia, wspierając jego prawidłowy rozwój przez pierwszych sześć miesięcy życia. W tym okresie eksperci i organizacje naukowe jednogłośnie rekomendują wyłączne karmienie niemowląt mlekiem matki, co oznacza rezygnację z podawania jakichkolwiek innych płynów, poza niezbędnymi witaminami i lekami. Takie zalecenie dotyczy całej populacji, chociaż w niektórych przypadkach, np. u niemowląt z wysokim zapotrzebowaniem na żelazo, wcześniejsze wprowadzenie pokarmów uzupełniających może być korzystne. Brak jest jednoznacznych danych naukowych określających, kiedy należy zakończyć karmienie piersią. Na podstawie konsensusu ekspertów oraz wskazań WHO, sugeruje się, by po ukończeniu 24. miesiąca życia, karmienie piersią było kontynuowane tak długo, jak jest to pożądane przez matkę i dziecko, z jednoczesnym wprowadzaniem pokarmów uzupełniających.  

Rozszerzanie diety 

Moment wprowadzenia do diety dziecka pokarmów uzupełniających jest kluczowy dla kształtowania jego przyszłych nawyków żywieniowych. W drugiej połowie pierwszego roku życia, dieta malucha zaczyna stopniowo przypominać jadłospis osoby dorosłej. To, co i jak je w tym okresie, w dużej mierze zależy od przykładu, jaki dają mu rodzice i opiekunowie. Tworzą oni fundament dla zdrowych lub niezdrowych nawyków żywieniowych dziecka, które mogą prowadzić do prawidłowego rozwoju lub zwiększać ryzyko nadwagi czy otyłości. 

Sposób, w jaki rodzice podchodzą do karmienia, ma ogromne znaczenie. Wyróżniamy cztery główne podejścia:

• responsywne,  
• kontrolujące,  
• zaniedbujące. 
• pobłażliwe.  

Najkorzystniejsze dla rozwoju zdrowych nawyków żywieniowych dziecka jest podejście responsywne. Polega na szanowaniu jego sygnałów nasycenia oraz głodu, przy jednoczesnym wyznaczaniu pewnych granic. Niestety, często spotykanym jest styl kontrolujący, co może skutkować nieprawidłowym bilansem energetycznym i wybiórczością żywieniową. 

Kiedy rozszerzasz dietę dziecka, ważna jest nie tylko kolejność wprowadzania nowych produktów, ale także wielkość porcji i częstotliwość posiłków uzupełniających. Zarówno przedwczesne, jak i opóźnione wprowadzanie pewnych produktów do diety może mieć negatywny wpływ na jego zdrowie, w tym na ryzyko zaburzeń wzrostu i otyłości.  

Żywienie dzieci – zalecenia ESPGHAN

Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN) w swoim raporcie z 2017 roku podkreśla następujące zalecenia dotyczące żywienia niemowląt:

1. Zalecane jest wyłączne karmienie piersią przez pierwsze 6 miesięcy życia dziecka, a minimum przez 4 miesiące.  
2. Wprowadzenie pokarmów uzupełniających powinno nastąpić nie wcześniej niż po ukończeniu 17. tygodnia życia i nie później niż w 26 tygodniu życia dziecka.  
3. Gluten może być wprowadzany do diety dziecka między 4. a 12. miesiącem życia.  
4. Należy unikać dodawania soli i cukru do pokarmów uzupełniających.  
5. Pełne mleko krowie jako główny napój może być wprowadzone po pierwszym roku życia dziecka.  
6. Ważne jest dostosowanie konsystencji i struktury pokarmów oraz technik karmienia do wieku i umiejętności dziecka.  
7. Należy zwracać uwagę na skład i wartości odżywcze diety dziecka, szczególnie jeśli jest ono na specjalnej diecie, np. wegańskiej. Trzeba się skonsultować ze specjalistą, by wyeliminować możliwe niedobory żelaza, cynku, wapnia, witaminy B12, B2, A i D, a także DHA oraz białka.

Żywienie dzieci – podsumowanie 

Żywienie w pierwszych latach życia jest fundamentem zdrowia i prawidłowego rozwoju dziecka. Wyjątkowo ważne jest wyłączne karmienie piersią do 6. miesiąca życia. Dostarcza ono wszystkich niezbędnych składników odżywczych, wspiera układ immunologiczny dziecka oraz promuje zdrowie matki. Rozpoczęcie wprowadzania pokarmów stałych między 4. a 6. miesiącem życia powinno być dostosowane do indywidualnych potrzeb dziecka, z naciskiem na produkty bogate w żelazo, cynk i witaminy.  

Ważne jest unikanie przetworzonej żywności z wysoką zawartością cukrów i tłuszczów nasyconych, na rzecz diety zróżnicowanej, zawierającej:

• warzywa,
• owoce,
• produkty pełnoziarniste,
• chude mięso,
• ryby.

Edukacja rodziców na temat zdrowych nawyków żywieniowych jest niezbędna do promowania zdrowego rozwoju i zapobiegania nadwadze oraz otyłości.  

Bibliografia  

1. Polska Akademia Nauk, Komitet nauki o żywieniu człowieka, Stanowisko Komitetu Nauki o Żywieniu Człowieka Polskiej Akademii Nauk w sprawie zasad żywienia dzieci w wieku 1-3 lat, 2022  

2. Stępkowska-Mika P., Kierkuś J., Zalecenia żywienia dzieci – profilaktyka otyłości, Klinika Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii, Instytut „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka” w Warszawie, maj 2020  

3. Szajewska H., Horvath-Stolarczyk A., Rybak A., Socha P., Borszewska-Kornacka, M., Czerwionka-Szaflarska, M., Zasady żywienia zdrowych niemowląt. Stanowisko Polskiego Towarzystwa gastroenterologii, hepatologii i żywienia dzieci, Przegląd Pediatryczny 2021/vol. 50 

Autor: Redakcja