Co to jest aleksytymia?
Nazwa aleksytymia pochodzi z języka greckiego. Rozwiązanie zagadki znaczenia tego pojęcia kryje się w wyrazach: „a” – brak, „lexis” – słowo oraz „thymos” – emocja. Czym jest zatem aleksytymia? To rodzaj zaburzenia emocjonalnego, charakteryzującego się brakiem umiejętności rozumienia, rozróżniania, określania, wyrażania i współodczuwania emocji. Aleksytymik nie jest świadomy własnych emocji i ich nie rozumie, dlatego nie potrafi ich wyrazić słowami.
Problem analfabetyzmu emocjonalnego był przedmiotem badań już pierwszych psychoanalityków. Początkowo próbowano połączyć brak zdolności rozumienia uczuć z innymi jednostkami chorobowymi, takimi jak stwardnienie rozsiane oraz choroba Parkinsona. Dopiero w latach 70. XX wieku aleksytymia została wprowadzona do psychologii rozwojowo-poznawczej jako samodzielne zaburzenie emocjonalne.
Jakie objawy daje aleksytymia?
Świat wewnętrzny aleksymityka pozostaje dla niego niedostępny, dlatego nie jest on w stanie wpuścić do niego innych osób. Ze względu na to, że aleksytymik nie potrafi rozpoznać ani nazwać uczuć, mylnie uznaje ich przejawy za objawy somatyczne. Szuka zatem uzasadnienia symptomów pobudzenia emocjonalnego (takich jak np. czerwienienie się lub drżenie rąk) w problemach zdrowotnych.
Aleksytymia jest zazwyczaj kojarzona z obojętnością i chłodem emocjonalnym. Osoby dotknięte tym zaburzeniem są przede wszystkim hiperracjonalne i rzeczowe.
Jakie objawy mogą wskazywać na aleksytymię? Specjaliści z zakresu psychologii najczęściej podają cztery podstawowe obszary, które obejmuje to zaburzenie. Zgodnie z tym aleksytymik:
- nie jest zdolny do nazywania uczuć,
- nie odróżnia pobudzenia emocjonalnego od fizjologicznego,
- nie posiada życia wyobrażeniowego (nie marzy, nie fantazjuje),
- jest rzeczowy, szczegółowy i racjonalny, cechuje go operacyjny sposób myślenia.
Co ważne, aleksytymik doświadcza emocji, nie ma jednak z nimi kontaktu poznawczego. Oznacza to, że nie potrafi on określić, co w danym momencie czuje. Mówiąc o tym, czym jest aleksytymia, warto też wspomnieć, że zaburzenie to występuje w różnym natężeniu. Aleksytymik może mieć minimalną świadomość własnych uczuć, odróżniając np. lęk i strach.
Aleksytymia – przyczyny
Psychiatrzy najczęściej doszukują się przyczyn aleksytymii w dzieciństwie. Dojrzewanie w środowisku, które nie poświęcało uwagi emocjom, a wręcz je od siebie odsuwało, może w następstwie powodować pojawienie się aleksytymii. Chłód emocjonalny ze strony bliskich, surowy sposób wychowania oraz wywieranie presji na ukrywanie emocji są podawane jako główne przyczyny aleksytymii.
Z drugiej strony zaburzenie to może rozwinąć się również u rozpieszczanych dzieci, których zachcianki są zaspokajane natychmiast. Aleksytymia dotyczy przede wszystkim mężczyzn, co może się z kolei wiązać z narzuconą im społecznie rolą – racjonalnych, silnych i powściągliwych strażników rodzin.
Czy aleksytymia może pojawić się u osoby dorosłej? Tak, najczęściej jest wówczas następstwem innych zaburzeń (mówimy wtedy o aleksytymii wtórnej), takich jak:
- zaburzenia odżywiania (bulimia, anoreksja),
- depresja,
- zaburzenia lękowe,
- stres pourazowy.
Aleksytymia – test i sposoby rozpoznania
Aleksytymia jest zaburzeniem emocjonalnym, nie zaś chorobą lub zaburzeniem psychicznym. Jej objawy mogą być trudne do dostrzeżenia nawet dla najbliższego otoczenia. Aleksytymik może bowiem nauczyć się określonych zachowań poprzez naśladownictwo innych osób. To, że aleksytymik udaje radość, nie oznacza, że ją rozumie – będzie to jedynie wyuczona poza.
Rozpoznaniem aleksytymii zajmują się specjaliści z zakresu psychologii. Stosują w tym celu narzędzia zaczerpnięte z psychologii klinicznej. Są to przede wszystkim metody:
- samooceny (jak choćby Schalling-sifneos Personality Scale),
- umożliwiające ocenę kliniczną (np. Observer Alexithymia Scale),
- łączące samoocenę z oceną kliniczną (m.in. Karolinska Psychodynamic Profile).
W Internecie można znaleźć wiele prostych testów na aleksytymię. Czy taki test aleksytymii będzie pomocny w jej rozpoznaniu? Nie należy traktować quizów tego typu poważnie. Aleksytymia to zaburzenie, które wymaga rozpoznania przy zastosowaniu specjalistycznych narzędzi. Internetowy test na aleksytymię będzie zbyt mało precyzyjny, aby uznać go za miarodajny. Nie może więc zastąpić wizyty u specjalisty z zakresu psychologii.
Aleksytymia – leczenie
W przypadku aleksytymii nie stosuje się farmakoterapii, która pozostaje bezradna wobec tego zaburzenia. Jedynym znanym sposobem leczenia aleksytymii jest psychoterapia. Może być ona skuteczna, ale wymaga dużego zaangażowania ze strony aleksytymika. Osoba zmagająca się z tym zaburzeniem często nie jest jednak świadoma swojego stanu, dlatego nie podejmuje terapii.
Do leczenia aleksytymii wykorzystuje się zazwyczaj psychoterapię rozwojową. Psychoterapeuta próbuje zainteresować pacjenta własnym umysłem, stosując różnorodne pomoce terapeutyczne. W poszukiwaniu przyczyny aleksytymii zastosowanie ma klasyczna psychoanaliza – docierając do przyczyny zaburzeń, można skuteczniej z nimi walczyć.
Leczenie aleksytymii trwa nawet kilka lat. Rezultat terapii zależy zaś od motywacji pacjenta oraz wsparcia bliskich osób. Podjęcie leczenia jest niezwykle ważne również ze względu na potencjalne konsekwencje aleksytymii. Osoby nią dotknięte nie zdają sobie sprawy z własnego stanu emocjonalnego i mogą rozładowywać napięcie, popadając w nałogi (np. w alkoholizm lub narkomanię).
Aleksytymia w związku – czy aleksytymik potrafi kochać?
Aleksytymik nie potrafi nawiązywać relacji międzyludzkich. Nie rozumie i nie nazywa własnych emocji, jest więc odbierany przez otoczenie jako „zimny” i „bez uczuć”. Osoba cierpiąca na aleksytymię nie będzie również potrafiła interpretować reakcji i odczuć innych osób – nie jest zdolna do empatii. Rodzi to wiele problemów i komplikacji w sytuacji związku z taką osobą. Aleksytymik może czuć się nierozumiany przez partnerkę lub partnera; druga strona związku mierzy się z kolei z obojętnością emocjonalną. Z tego powodu aleksytymicy to często osoby samotne.
Aleksytymia w związku powoduje często obawy o intencje partnera, a dokładniej o to, czy jest on zdolny do miłości. Warto uświadomić sobie, że aleksytymia nie oznacza braku uczuć, lecz jest niezdolnością do ich wyrażania, interpretowania i nazywania.
Czy związek z aleksytymikiem może być satysfakcjonujący? Wszystko zależy od poziomu zaangażowania partnerów. Kluczem do udanej relacji z aleksytymikiem jest psychoterapia, która pomoże mu w poznaniu emocjonalnej strony życia. Miłość i akceptacja bliskich mogą z kolei stanowić główny bodziec do podjęcia terapii.
Bibliografia:
Jackowska E., Zrozumieć aleksytymię, „Medycyna Rodzinna” 2018, nr 2, s. 139-146.
