Alergia na grykę – objawy, diagnostyka, dieta i leczenie

Czym jest alergia na grykę?

Alergia na grykę stanowi niepożądaną reakcję immunologiczną wywoływaną przez specyficzne białka zawarte w nasionach gryki zwyczajnej (Fagopyrum esculentum) lub gryki tatarskiej (Fagopyrum tataricum). W większości przypadków schorzenie to ma charakter IgE-zależny, co oznacza, że układ odpornościowy wytwarza swoiste przeciwciała klasy E skierowane przeciwko alergenom gryki. Po ponownym kontakcie z białkiem dochodzi do aktywacji komórek tucznych oraz bazofilów, co prowadzi do uwolnienia mediatorów zapalnych.

Czy gryka jest zbożem?

Pod względem botanicznym gryka nie zalicza się do zbóż. Należy ona do rodziny rdestowatych (Polygonaceae), podczas gdy tradycyjne zboża reprezentują rodzinę traw (Poaceae). Kulinarnie i towaroznawczo gryka definiowana jest jako pseudozboże (zboże rzekome), ze względu na wysokie stężenie skrobi w nasionach oraz analogiczne wykorzystanie w przetwórstwie spożywczym.

Ze względu na brak przynależności do rodziny traw, gryka jest naturalnie pozbawiona białek glutenowych. Z tego powodu stanowi powszechny składnik diety osób z celiakią oraz nieceliakalną nadwrażliwością na pszenicę. Zwiększone spożycie produktów bezglutenowych w krajach europejskich i w Ameryce Północnej przekłada się jednak na częstszą ekspozycję populacji na alergeny gryki.

Jakie są objawy alergii na grykę?

Objawy alergii na grykę są mocno zróżnicowane ze względu na wrażliwość osobniczą oraz specyfikę uczulających białek. Opisano kilka istotnych alergenów gryki zwyczajnej, w tym Fag e 1, Fag e 2, Fag e 3, Fag e 4 i Fag e 5.

Objawy skórne

Objawy skórne należą do najbardziej powszechnych sygnałów reakcji IgE-zależnej na grykę. Mogą pojawić się po spożyciu pokarmu lub w następstwie bezpośredniego kontaktu z ziarnem lub mąką. Do objawów tych należą:

• pokrzywka z towarzyszącym rumieniem i świądem,
• obrzęk tkanki podskórnej w obrębie warg, powiek, języka lub twarzy,
• świąd skóry, zaczerwienienie oraz uogólniony rumień,
• pokrzywka kontaktowa powstała w miejscu dotknięcia surowca gryczanego.

Objawy ze strony przewodu pokarmowego

Dolegliwości żołądkowo-jelitowe występują przeważnie po spożyciu gryki i obejmują zarówno reakcje natychmiastowe, jak i opóźnione. Do najczęstszych należą:

• zespół alergii jamy ustnej (OAS) objawiający się świądem, pieczeniem lub obrzękiem języka i podniebienia,
• kurczowe bóle brzucha i nudności,
• gwałtowne wymioty i biegunka.

Objawy oddechowe

Reakcje układu oddechowego mogą zostać wywołane zarówno przez spożycie alergenu, jak i wdychanie aerozolu mąki gryczanej. Obejmują one następujące dolegliwości:

• kichanie, wodnisty wyciek z nosa oraz świąd spojówek,
• suchy, napadowy kaszel,
• świszczący oddech,
• duszność oraz ostry napad astmy alergicznej.

Anafilaksja

Gryka zaliczana jest do silnych alergenów zdolnych do wywoływania ogólnoustrojowych reakcji anafilaktycznych. Anafilaksja rozwija się dynamicznie i stanowi stan zagrożenia życia. Charakteryzuje się nagłym spadkiem ciśnienia tętniczego, dusznością spowodowaną obrzękiem krtani lub skurczem oskrzeli, zaburzeniami rytmu serca i możliwością utraty przytomności.

Sprawdź: Wstrząs anafilaktyczny – objawy, przyczyny i pierwsza pomoc

Jak szybko pojawiają się objawy alergii na grykę?

W przypadku klasycznej reakcji IgE-zależnej objawy pojawiają się bardzo szybko po ekspozycji. Pierwsze symptomy skórne, ustne lub oddechowe rozwijają się zazwyczaj od kilku minut do 30–45 minut od spożycia pokarmu lub kontaktu wziewnego. U części pacjentów narastanie dolegliwości może trwać do 1–2 godzin.

Jakie produkty mogą wywoływać alergię na grykę?

Alergeny gryczane znajdują się we wszystkich przetworach nasion Fagopyrum esculentum i Fagopyrum tataricum. Ryzyko wiąże się ze spożyciem produktów takich jak:

• kasza gryczana,
• mąka gryczana, pieczywo, spody do pizzy oraz naleśniki gryczane,
• makarony gryczane,
• płatki gryczane, paluszki, wafle i przekąski ekspandowane,
• mieszanki mąk bezglutenowych oraz gotowe wyroby garmażeryjne bez glutenu,
• napary i herbaty z gryki tatarskiej.

Kasza gryczana a alergia

Spożycie kaszy gryczanej stanowi bezpośrednią drogę dostarczenia pełnych białek zapasowych do przewodu pokarmowego. Procesy kulinarne, takie jak gotowanie czy prażenie, nie gwarantują całkowitej neutralizacji potencjału uczulającego. Białko Fag e 2 (2S albumina) odznacza się wyjątkową opornością na obróbkę termiczną oraz trawienie przez enzymy żołądkowe.

Mąka gryczana a alergia

Mąka gryczana stwarza niebezpieczeństwo zarówno drogą pokarmową, jak i wziewną. Drobno zmielony surowiec łatwo tworzy w powietrzu zawiesinę pyłową. Wdychanie pyłu podczas przesypywania mąki, zagniatania ciasta czy pracy w piekarni może wywołać napad astmy, alergiczny nieżyt nosa lub obrzęk naczynioruchowy u osób wrażliwych. Mąka gryczana bywa także ukrytym składnikiem pasztetów, wędlin, sosów oraz gotowych dań gotowanych.

Czy poduszka z łuską gryki może uczulać?

Poduszki oraz wyroby sypialniane wypełnione łuską gryki są stosowane jako naturalne akcesoria medyczne, lecz dla osób uczulonych stanowią źródło ekspozycji na alergen.

Łuska gryki a alergia

Łuska gryczana zawiera drobne pozostałości cząstek nasion oraz białek zapasowych. W trakcie codziennego użytkowania tarcie poduszki powoduje kruszenie materiału i uwalnianie mikroskopijnego pyłu. Długotrwały kontakt wziewny i skórny w trakcie snu może skutkować występowaniem nocnych napadów duszności, porannego zatkania nosa, obrzęku powiek czy pokrzywki na twarzy i szyi. Wygaszenie symptomów po wyeliminowaniu poduszki z otoczenia pacjenta stanowi przesłankę diagnostyczną.

Pleśń i roztocza w poduszce gryczanej

Należy wyraźnie rozgraniczyć pierwotną alergię na białka gryki od reakcji na zanieczyszczenia biologiczne łuski. Wypełnienie organiczne charakteryzuje się higroskopijnością, gromadząc wilgoć z ludzkiego potu i powietrza. W warunkach podwyższonej wilgotności wewnątrz poduszki dochodzi do rozwoju roztoczy kurzu domowego oraz grzybów pleśniowych. Reakcja na te czynniki jest alergicznym nieżytem nosa lub astmą wywołaną alergenami roztocza bądź grzybów, co stanowi odrębną jednostkę chorobową od alergii na białka gryki.

Jak diagnozuje się alergię na grykę?

Rozpoznanie alergii na grykę wymaga wykazania spójności pomiędzy historią objawów po ekspozycji a wynikami badań potwierdzających uczulenie.

Wywiad alergologiczny

Szczegółowy wywiad lekarski pozwala ustalić czas wystąpienia objawów, rodzaj spożytego lub inhalowanego produktu, powtarzalność reakcji oraz obecność czynników dodatkowych. Lekarz ocenia również tło atopowe pacjenta oraz wyklucza inne przyczyny dolegliwości.

Testy skórne

Punktowe testy skórne wykonuje się przy użyciu komercyjnych ekstraktów lub metodą prick-to-prick ze świeżym materiałem (np. zawiesiną mąki). Wynik uznaje się za dodatni, gdy bąbel pokrzywkowy osiągnie średnicę co najmniej 3 mm większą od próby kontrolnej ujemnej.

Swoiste IgE na grykę

Ilościowe oznaczenie stężenia swoistych przeciwciał IgE (sIgE) we krwi realizuje się metodami laboratoryjnymi. Postęp w diagnostyce molekularnej umożliwia wykrywanie sIgE przeciw konkretnym komponentom białkowym. Oznaczenie swoistych IgE przeciw Fag e 2 może zwiększać swoistość diagnostyki alergii na grykę. Fag e 2 jest stabilnym białkiem zapasowym wiązanym w badaniach z reakcjami ogólnoustrojowymi, jednak wynik tego oznaczenia nie pozwala samodzielnie przewidzieć ciężkości przyszłej reakcji u konkretnego pacjenta.

Czy dodatnie IgE oznacza alergię?

Wykrycie swoistych przeciwciał sIgE we krwi lub dodatni test skórny oznacza jedynie sensytyzację (uczulenie immunologiczne). Do postawienia rozpoznania alergii konieczne jest współwystępowanie obiektywnych objawów chorobowych powiązanych ze stałą ekspozycją na alergen. Pacjent z dodatnim wynikiem sIgE, który dobrze toleruje spożywanie gryki, nie cierpi na alergię i nie wymaga stosowania diety eliminacyjnej. W przypadkach niejednoznacznych, rozstrzygającym standardem pozostaje podwójnie ślepa próba prowokacji pokarmowej kontrolowana placebo.

Alergia na grykę a reakcje krzyżowe

Reakcje krzyżowe wynikają z obecności zbliżonych białek pochodzących z różnych źródeł.

Alergia na grykę a lateks

W literaturze medycznej udokumentowano istnienie zespołu lateksowo-gryczanego. Za zjawisko to odpowiada głównie alergen Fag e 4, który wykazuje podobieństwo strukturalne do białek heweiny zawartych w soku kauczukowca brazylijskiego (Hevea brasiliensis). Pacjenci uczuleni na lateks mogą rozwijać reakcje alergiczne po spożyciu gryki bez wcześniejszego uczulenia tą drogą.

Gryka a orzeszki ziemne i kasztany

Opisywano również reakcje krzyżowe pomiędzy gryką a orzeszkami ziemnymi, kasztanami jadalnymi, makiem, nasionami sezamu oraz orzechami. Zjawisko to wynika z przynależności białek zapasowych gryki do zachowanych ewolucyjnie rodzin 2S albumin oraz 11S globulin. Dodatni wynik testu serologicznego w kierunku orzechów u osoby uczulonej na grykę może być odzwierciedleniem immunologicznej reakcji krzyżowej. Nie należy zalecać profilaktycznej eliminacji tych produktów z diety, o ile pacjent toleruje je bezobjawowo.

Alergia na grykę u dzieci

U dzieci uczulenie na grykę ujawnia się przeważnie w okresie rozszerzania diety lub wprowadzania produktów bezglutenowych. Przebieg schorzenia u najmłodszych pacjentów może być gwałtowny i objawiać się ostrą pokrzywką, obrzękiem naczynioruchowym, zespołem FPIES bądź anafilaksją. Ze względu na ryzyko nieuzasadnionego uszczuplenia diety i potencjalnych zaburzeń rozwoju fizycznego, wprowadzanie restrykcji pokarmowych u dzieci musi być poprzedzone profesjonalną diagnostyką.

Alergia na grykę u dorosłych

U osób dorosłych alergia na grykę może ujawnić się również u pacjentów dotychczas dobrze tolerujących to pseudozboże. Do czynników sprzyjających należą zmiana diety na bezglutenową, ekspozycja zawodowa (w branży spożywczej lub gastronomicznej) bądź stosowanie akcesoriów domowych z łuską gryczaną. U dorosłych alergia na grykę wykazuje tendencję do utrwalania się i rzadko ulega samoistnej tolerancji.

Jak leczy się alergię na grykę?

Podstawą postępowania w alergii na grykę jest profilaktyka pierwotna i wtórna oraz leczenie objawowe w sytuacjach przypadkowej ekspozycji.

Dieta eliminacyjna

Leczenie polega na całkowitej i bezwzględnej eliminacji gryki oraz jej przetworów z jadłospisu pacjenta z potwierdzoną alergią. Pacjent powinien dokładnie analizować skład kupowanych produktów. Wykluczenie obejmuje kasze, mąki, makarony, płatki oraz mieszanki bezglutenowe z dodatkiem gryki.

Leki przeciwhistaminowe

Doustne leki przeciwhistaminowe II generacji stosuje się w celu opanowania łagodnych objawów, takich jak pokrzywka, świąd skóry czy alergiczny nieżyt nosa. Leki te działają antagonistycznie wobec receptorów H1, hamując działanie histaminy. Leki przeciwhistaminowe nie zapobiegają rozwojowi anafilaksji i nie stanowią zamiennika dla adrenaliny w stanach nagłych.

Adrenalina w anafilaksji

Adrenalina (epinefryna) stanowi podstawowy lek w postępowaniu ratunkowym w anafilaksji. Działa skurczowo na obwodowe naczynia krwionośne, przeciwdziała wstrząsowi, rozszerza oskrzela i zmniejsza obrzęk dróg oddechowych. Pacjenci z potwierdzoną ciężką alergią na grykę powinni być wyposażeni w automatyczny wstrzykiwacz lub ampułkostrzykawkę z adrenaliną do samopodania. Lek należy podać niezwłocznie domięśniowo w przednio-boczną część uda w przypadku wystąpienia pierwszych objawów ogólnoustrojowych.

Kiedy alergia na grykę wymaga pilnej pomocy?

Sytuacje przebiegające z zajęciem układu oddechowego lub krążenia wymagają natychmiastowego wezwania pomocy medycznej. Do objawów alarmowych należą:

• narastająca duszność, świszczący oddech lub niemożność swobodnego złapania tchu,
• obrzęk języka, gardła lub krtani wywołujący chrypkę i trudności w połykaniu,
• nagłe osłabienie, uczucie ucisku w klatce piersiowej, mroczki przed oczami, spadek ciśnienia lub utrata przytomności,
• uogólniona pokrzywka połączona z ostrymi bólami brzucha i wymiotami.

Co warto zapamiętać o alergii na grykę?

Gryka jest pseudozbożem z rodziny rdestowatych, niezwiązanym botanicznie z tradycyjnymi zbożami. Jej białka zapasowe (szczególnie Fag e 2) wykazują silną oporność na wysoką temperaturę i enzymy trawienne, co sprzyja wywoływaniu natychmiastowych odczynów IgE-zależnych. Zagrożenie stanowią nie tylko produkty spożywcze, ale również pył mączny oraz wyroby sypialniane z łuską gryczaną. Diagnostyka wymaga zestawienia wywiadu z badaniami. Podstawą leczenia jest spersonalizowana dieta eliminacyjna, a pacjenci zagrożeni anafilaksją muszą posiadać przy sobie adrenalinę.