Leczenie zeza u dzieci i dorosłych. Ile trwa?

Dlaczego trzeba leczyć zeza? 

Zez, inaczej strabizm, to zaburzenie ustawienia gałek ocznych polegające na nieprawidłowym skierowaniu jednego oka w stosunku do drugiego. Może mieć charakter stały lub przemijający i najczęściej rozpoznawany jest w dzieciństwie, również u niemowląt.  

Zez nieleczony w dzieciństwie lub leczony nieprawidłowo może prowadzić do tzw. amblyopii. Jest to niedowidzenie rozwojowe w jednym oku (tzw. leniwe oko). Związane jest to z plastycznością mózgu dziecka, które uczy się stopniowo „wygaszać” obraz z oka zezującego.  

U dorosłych konsekwencjami zeza może być także:

• spadek ostrości widzenia obuocznego,
• dwojenie,
• pogorszenie jakości życia, a także psychologiczny dyskomfort związany z widoczną wadą estetyczną.

Jak zdiagnozować zeza? 

Rozpoznanie zeza może być postawione zarówno u dzieci, jak i u dorosłych w różnym wieku. W obu przypadkach bardzo ważne jest, by pacjent trafił do okulisty i ortoptysty jak najszybciej po wystąpieniu objawów i mógł od razu rozpocząć terapię. Ścieżka diagnostyczna od momentu zaobserwowania „uciekającego” oka wygląda zazwyczaj następująco: 

1. Pierwsze objawy: 
   • u dzieci zez często jest zauważany przez pediatrę w trakcie rutynowych kontroli lub przez rodziców, np. podczas zabawy (oko może uciekać w sytuacji dużego skupienia lub odwrotnie – rozluźnienia), 
   • u dorosłych może pojawić się wrażenie dwojenia (diplopii), niektórzy pacjenci dostrzegają nieprawidłowe ustawienie oka na zdjęciach. 
2. Konsultacja z lekarzem rodzinnym lub pediatrą: 
   • w przypadku zauważenia podejrzanego ustawienia oka u dziecka zaleca się w pierwszej kolejności wizytę u pediatry, który może wystawić skierowanie do specjalisty (okulisty dziecięcego), dorośli pacjenci z niepokojącymi objawami powinni skorzystać z porady lekarza rodzinnego i ze skierowaniem udać się do okulisty. 
3. Wizyta u okulisty: 
   • okulista zbiera informacje o czasie pojawienia się nieprawidłowości, dotychczasowych problemach ze wzrokiem i ewentualnych chorobach towarzyszących (np. neurologicznych, endokrynologicznych), 
   • u dzieci istotne jest też ustalenie, czy w rodzinie występowały przypadki zeza i jakie były ewentualne metody leczenia. 
4. Specjalistyczne badania:
   • u dzieci starszych i dorosłych standardowo stosuje się tablice Snellena, u młodszych używa się specjalnych kart rysunkowych lub testów pediatrycznych, dostosowanych do możliwości współpracy, 
   • przeprowadzany jest pomiar wady refrakcji, najlepiej po farmakologicznym porażeniu akomodacji (cykloplegia) – szczególnie istotne u dzieci, by uzyskać maksymalnie obiektywne wyniki, wykrycie nadwzroczności, krótkowzroczności lub astygmatyzmu pozwala określić, czy wada wzroku jest jedną z przyczyn nieprawidłowego ustawienia oka, 
   • kolejny krok to badanie przedniego odcinka oka i dna oka – okulista ocenia stan rogówki, tęczówki, soczewki i siatkówki, badanie dna oka (oftalmoskopia) umożliwia wykluczenie schorzeń siatkówki czy nerwu wzrokowego, które mogą wpływać na funkcje widzenia, 
   • z poradniami okulistycznymi współpracują ortoptyści, którzy u pacjentów wykonują testy przesiewowe w kierunku wykrywania zeza, np.: test ustawienia oka (cover test, test Hirschberga, test Krimsky’ego), funkcje obuocznego widzenia (badanie fuzji, ocena konwergencji, sprawdzenie stereopsji z użyciem testu TNO lub Randot) i pomiary kątów zeza, 
   • dodatkowo, w razie potrzeby, pacjent może zostać skierowany na konsultację neurologiczną, laryngologiczną lub endokrynologiczną.   

Na podstawie wszystkich zebranych wyników okulista wraz z ortoptystą oceniają, czy u pacjenta występuje zez i jakiego jest typu (np. zez zbieżny, rozbieżny lub pionowy, wrodzony czy nabyty, stały czy okresowy). Ważne jest także ustalenie, czy zezowi towarzyszą wady refrakcji wymagające korekty. 

Leczenie zeza u dzieci   

Leczenie zeza u dzieci ma na celu przede wszystkim zapobieganie niedowidzeniu (amblyopii) i wspomaganie prawidłowego rozwoju widzenia obuocznego. W procesie leczenia uwzględnia się zarówno aspekty kliniczne (np. wielkość kąta zeza, rodzaj wady refrakcji), jak i indywidualną gotowość dziecka do współpracy podczas ćwiczeń ortoptycznych. 

Czytaj więcej: Zez u dzieci – przyczyny, diagnostyka, leczenie

Ile trwa leczenie zeza u dzieci? 

Leczenie zeza u dzieci może trwać od kilku miesięcy do kilku lat, z okresowymi wizytami kontrolnymi u okulisty i ortoptysty.

Najintensywniejsze działania podejmuje się w pierwszych latach życia. W tym okresie układ wzrokowy jest najbardziej plastyczny i reaguje na stymulację obuoczną. Czas leczenia zeza u dzieci zależy m.in. od:

• rodzaju zdiagnozowanego zeza (np. zez towarzyszący zbieżny może wymagać dłuższej terapii, obejmującej zarówno nieoperacyjne leczenie zeza, jak i zabiegi chirurgiczne),
• współistniejących schorzeń i wad wzroku, współwystępowania amblyopii (niedowidzenia),
• regularności kontroli i zaangażowania całej rodziny w ćwiczenia ortoptyczne. 

Jak leczyć zeza u dzieci?  

Najczęściej stosuje się następujące metody: 

1. Korekcja optyczna – dobór okularów lub soczewek kontaktowych w celu wyrównania wady wzroku (nadwzroczność, krótkowzroczność, astygmatyzm). U niektórych dzieci (zwłaszcza z zezem akomodacyjnym) sama korekcja może doprowadzić do wyeliminowania lub znacznego zmniejszenia kąta odchylenia oka. 
2. Ćwiczenia ortoptyczne – programy treningowe w gabinetach ortoptycznych lub wykonywane w domu (pod kontrolą specjalisty) mają na celu wzmocnienie funkcji obuocznego widzenia, poprawę koordynacji mięśni okoruchowych oraz wspieranie mechanizmów fuzji i stereopsji. 
3. Okluzja (zaklejanie) oka dominującego – stosowana w przypadku niedowidzenia oka zezującego. Zaklejanie zdrowego oka aktywizuje oko słabsze, wymuszając jego pracę i stymulując rozwój ostrości wzroku.
4. Terapia pryzmatyczna – wprowadzenie do korekcji okularowej pryzmatów korygujących, co pozwala na redukcję dwojenia lub ułatwia zbieżny ruch gałek. Przydatne w wybranych przypadkach, np. przy niewielkich kątach zeza i występowaniu diplopii. 
5. Operacyjne leczenie zeza u dzieci – rozważane, gdy postępowanie zachowawcze nie przynosi oczekiwanych efektów lub kąt odchylenia oka jest duży. Celem jest chirurgiczna korekta działania mięśni gałkoruchowych, aby ustabilizować pozycję oka jak najbliżej fizjologicznej.

Czytaj więcej: Ćwiczenia na zeza w domu – skuteczne techniki dla dzieci i dorosłych

Leczenie zeza u dorosłych   

Zez u dorosłych może być konsekwencją i kontynuacją nieprawidłowo leczonego lub nierozpoznanego zeza w dzieciństwie. Jednak może również wynikiem urazów, chorób neurologicznych czy wady refrakcji ujawniającej się w późniejszym wieku.

Poza aspektem estetycznym (istotnym dla wielu pacjentów), ważne jest rozpoznanie ewentualnego dwojenia (diplopii) oraz wpływu zaburzenia na zdolność widzenia obuocznego. 

Czytaj także: Zez porażenny – objawy, przyczyny, leczenie

Jak leczyć zeza u dorosłych? 

1. Korekta wady refrakcji – dobór okularów lub soczewek kontaktowych jest szczególnie istotny, jeśli zez jest typu akomodacyjnego. W przypadku różnowzroczności (anisometropii) soczewki kontaktowe mogą być korzystniejsze niż okulary, poprawiając komfort widzenia obuocznego. 
2. Terapia pryzmatyczna – stosowana przy dwojeniu występującym przy niewielkich kątach zeza. Pryzmaty ułatwiają zbieżne ustawienie gałek ocznych, poprawiając jednocześnie komfort widzenia i redukując diplopię.
3. Ćwiczenia ortoptyczne – w mniejszym stopniu niż u dzieci wpływają na ostateczny efekt korekcji pozycji oczu (z uwagi na mniejszą plastyczność układu wzrokowego u dorosłych). Mogą jednak pomóc poprawić koordynację i wydolność mięśni okoruchowych, a także zredukować dolegliwości związane z długotrwałą pracą wzrokową. 
4. Operacyjne leczenie zeza – u dorosłych może być niezbędne do redukcji nieprawidłowego ustawienia oka, zwłaszcza gdy zez powoduje znaczny dyskomfort funkcjonalny i estetyczny. Zabieg polega na chirurgicznej interwencji w obrębie wybranych mięśni gałkoruchowych. Nierzadko łączy się go z późniejszą terapią pryzmatyczną i/lub ćwiczeniami ortoptycznymi w celu stabilizacji efektu. 

Operacyjne leczenie zeza – na czym polega? 

Operacyjne leczenie zeza polega na chirurgicznej korekcji wybranych mięśni odpowiedzialnych za ruch gałek ocznych i może obejmować: 

• skrócenie lub wydłużenie mięśni – modyfikacja długości mięśni zbyt silnie lub zbyt słabo działających, 
• transpozycję (przesunięcie) przyczepów mięśni – zmiana położenia przyczepu mięśnia na gałce ocznej, co pozwala na wyrównanie sił działających na oko, 
• osłabienie lub wzmocnienie aktywności mięśni – np. częściowe odcięcie i reimplantacja włókien mięśniowych w nieco innym miejscu. 

Zabieg odbywa się zazwyczaj w warunkach szpitalnych. W znieczuleniu ogólnym u dzieci, a u dorosłych w znieczuleniu ogólnym lub miejscowym (w zależności od preferencji oraz wskazań medycznych). Operacja bywa łączona z późniejszą rehabilitacją ortoptyczną, aby utrwalić efekty i skorygować ewentualne pozostałe dysfunkcje widzenia obuocznego.   

Czytaj także: LASIK – laserowa operacja wzroku. Wskazania do zabiegu

Może Cię również zainteresować: