Dwoje oczu – jeden obraz. Jak to możliwe?
Prawidłowe widzenie polega na pojedynczym postrzeganiu tego samego obiektu – jest to możliwe dzięki temu, iż widziany obraz pada na korespondujące plamki w siatkówkach obu oczu, czyli mózg odbiera te oddzielne obrazy i powoduje ich zlanie w jedną całość, tzw. fuzję zmysłową. Pojedyncze widzenie u zdrowego człowieka obejmuje wszystkie punkty znajdujące się w określonych miejscach otaczającej go przestrzeni, w okulistyce noszących nazwę horopteru, który zmienia swoje położenie wraz z ruchem gałek ocznych – oddala się i przybliża, przechyla, przesuwa na boki. W sąsiedztwie obszaru pojedynczego widzenia znajduje się przestrzeń dopuszczalnej tolerancji (Panuma), gdzie widzenie właściwie powinno być już fizjologicznie podwójne, ale ludzka kora mózgowa jest w stanie zlać te obrazy w widzenie pojedyncze, stereoskopowe.
Obiekty znajdujące się poza horopterem i przestrzenią tolerancji, ludzkie oczy widzą podwójnie i jest to diplopia fizjologiczna, typowa dla wszystkich zdrowych oczu, na szczęście praktycznie niedostrzegalna, tłumiona przez mózg i nieutrudniająca codziennego funkcjonowania. U niektórych osób podwójne widzenie może jednak obejmować również przestrzeń horopteru i tolerancji i jest to wówczas diplopia patologiczna, trudna dla pacjenta, a czasem też dla lekarza, często stanowiąca problem interdyscyplinarny z pogranicza okulistyki, neurologii, chirurgii szczękowo-twarzowej, neurochirurgii czy interny.
Przyczyny podwójnego widzenia
Podwójne widzenie może dotyczyć jednego lub obojga oczu i polega na podwójnym obrazie jednego obiektu. Diplopia jednooczna (podwójne widzenie w jednym oku) zdarza się rzadziej i rozpoznać ją można w sytuacji, gdy pojedyncze widzenie utrzymuje się pomimo zamknięcia drugiego oka. W przypadku diplopii dwuocznej, każde oko z osobna widzi prawidłowo, a obraz rozdwaja się tylko podczas używania obojga oczu. Podwójne widzenie jedno- i dwuoczne mają zazwyczaj różną patogenezę. Możliwe przyczyny diplopii jednoocznej to m.in.:
- wady refrakcji, zwłaszcza astygmatyzm,
- nieprawidłowy dobór soczewek korekcyjnych,
- zaćma,
- nieregularności i zaburzenia rogówki (np. po laserowej korekcie wzroku),
- odwarstwienie siatkówki,
- zmiany w plamce żółtej,
- zaburzenia filmu łzowego,
- choroby ośrodkowego układu nerwowego,
- guzy powiek,
- zaburzenia psychiczne.
Diplopia obuoczna zdarza się w populacji znacznie częściej niż jednooczna, rozpoznawana jest bowiem aż u 75-94% pacjentów z dwojeniem. Jej przyczyną są najczęściej dysfunkcje jednego lub kilku mięśni zewnątrzgałkowych, związane z urazami lub chorobami, m.in.:
- porażenie nerwów czaszkowych unerwiających mięśnie zewnątrzgałkowe,
- urazy czaszkowo-twarzowe, np. pęknięcie ściany oczodołu,
- zaburzenia mięśni i połączeń nerwowo-mięśniowych, np. miastenia rzekomoporaźna,
- pierwotne lub wtórne zaburzenia równowagi mięśniowej,
- choroby ośrodkowego układu nerwowego (np. stwardnienie rozsiane, neuroborelioza),
- guzy, tętniaki, udar mózgu,
- zez ukryty,
- cukrzyca,
- migrena oczna,
- nadciśnienie tętnicze,
- powikłanie po operacji zeza, zwłaszcza zbieżnego (z powodu przyzwyczajenia do nieprawidłowej korespondencji nieprawidłowego ustawienia oczu),
- powikłanie po operacji zaćmy,
- powikłanie alkoholizmu (podwójne widzenie po alkoholu może wynikać z uszkodzeń w obrębie wzroku w wyniku długotrwałego spożycia etanolu),
- działanie niepożądane niektórych leków,
- zaburzenia na tle nerwowym, w tym stres i silne emocje.
Polecamy: Adenowirusy odpowiedzialne za infekcje dróg oddechowych, jelit i oczu – czy są niebezpieczne?
Podwójne widzenie może mieć charakter poziomy (dwa obrazy obok siebie), pionowy (jeden nad drugim), rotacyjny (przechylone) oraz skośny (nałożenie na siebie diplopii poziomej i pionowej), a typ diplopii wskazuje na dysfunkcje określonych mięśni czy nerwów. Zdarza się, że u pacjenta występuje jedynie chwilowe podwójne widzenie, które nie musi być powiązane z poważnymi schorzeniami, a jest jedynie skutkiem przemęczenia, zbyt szybkiego wstawania, niskiego poziomu cukru we krwi, kontuzji oka lub infekcji wirusowej. Diplopia chwilowa również wymaga konsultacji u specjalisty, gdyż może być zapowiedzią poważniejszych problemów zdrowotnych.
Podwójne widzenie u dziecka
Podwójne widzenie u dzieci związane jest najczęściej ze współwystępowaniem zeza lub wady refrakcji. U niemowlęcia uwagę powinno zwrócić częste zamykanie jednego oka oraz przechylanie głowy w momencie próby fiksowania wzroku na jednym obiekcie. Bardzo ważne, by maluszek jak najszybciej trafił pod opiekę okulisty, gdyż u najmłodszych dzieci występują zdolności adaptacyjne polegające na tłumieniu obrazu z chorego oka oraz rozwoju nieprawidłowej korespondencji siatkówkowej, prowadzące do poważnych zaburzeń widzenia w przyszłości.
Diagnostyka podwójnego widzenia
Pacjent stwierdzający u siebie podwójne widzenie w jednym lub obojgu oczach, powinien jak najszybciej udać się do poradni okulistycznej. Badanie okulistyczne obejmuje szczegółowy wywiad:
- kiedy i w którym oku występuje dwojenie?
- czy dwojeniu towarzyszą inne objawy, np. zawroty głowy i nudności?
- czy dwojenie ma charakter tymczasowy czy stały?
- czy dwojenie jest typu pionowego, poziomego, skośnego czy rotacyjnego?
- występuje przy patrzeniu z bliska czy daleka?
oraz ocenę:
- ostrości wzroku,
- reakcji źrenic na światło,
- przedniego odcinka w lampie szczelinowej,
- dna oka,
- położenia gałek ocznych w oczodołach,
- równowagi mięśniowej,
- wyrównawczego ustawienia głowy,
- czynnej i biernej ruchomości gałek ocznych,
- widzenia obuocznego na synoptoforze (położenie obrazów w poziomie, pionie oraz rotacji),
- dwojenia przy użyciu smugi świetlnej.
Badania dodatkowe, na które może zostać skierowany pacjent z diplopią, to np. badania obrazowe głowy i oczodołów (RTG, rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa) oraz elektromiografia (EMG). W niektórych przypadkach konieczne jest skonsultowanie przypadku z lekarzami innych specjalizacji, najczęściej z neurologiem i neurochirurgiem, czasem też onkologiem, internistą, laryngologiem, chirurgiem szczękowym, endokrynologiem.
Warto wiedzieć: Niedoczynność tarczycy u dzieci i niemowląt – objawy, badania. Jak wygląda leczenie?
Leczenie podwójnego widzenia
Podwójne widzenie nie jest samodzielną jednostką chorobową, więc przyczynowe leczenie diplopii to leczenie schorzenia, które doprowadziło do tej uciążliwej dysfunkcji wzroku. Może to być np. terapia choroby Graves-Basedowa czy guzów nowotworowych. W przypadku diplopii spowodowanej zezem u dzieci, poprawę może przynieść wykonywanie ćwiczeń poprawiających fiksację chorego oka na obserwowanym przedmiocie, u osób dorosłych mogą sprawdzić się okulary pryzmatyczne, które przesuwają obraz z niewłaściwego miejsca siatkówki na plamkę. Czasami niezbędny jest zabieg chirurgiczny w obrębie mięśni odpowiedzialnych za ruchy gałek ocznych.
