Co to jest łysienie plackowate?
Łysienie plackowate (Alopecia areata – AA) jest przewlekłą chorobą, w której dochodzi do uszkodzenia mieszków włosowych i w konsekwencji – do wypadania włosów. Jest to odmiana łysienia niebliznowaciejącego (pierwotnego, nie będącego efektem bliznowacenia się skóry). Choroba dotyka od 1 do 2% populacji ogólnej, w równym stopniu kobiet i mężczyzn wszystkich ras, ale najczęściej manifestuje się we wczesnych latach życia. Około połowa przypadków rozpoznawana jest w pierwszych dwóch dekadach życia.
Najczęstszym typem łysienia plackowatego jest:
- ogniskowa utrata włosów, polegająca na pojawianiu się na skórze głowy ograniczonych obszarów pozbawionych owłosienia,
rzadziej, z różną częstotliwością, rozpoznaje się:
- łysienie plackowate rozlane (obszar utraty włosów jest rozległy, nie widać poszczególnych, ograniczonych ognisk łysienia),
- łysienie wężykowate (łysienie plackowate na obwodzie głowy, z największym skupiskiem pustych obszarów w okolicy potylicznej i skroniowej),
- łysienie całkowite (całkowita utrata włosów na skórze głowy),
- łysienie uogólnione (utrata włosów na głowie i ciele).
Przebieg i rokowania choroby
Przebieg łysienia plackowatego u poszczególnych pacjentów może być odmienny. Nie ustalono dotychczas, od czego zależą te różnice. Wiele osób doświadcza samoistnych remisji choroby do roku od pojawienia się pierwszych ognisk łysienia. U innych (ok 5% przypadków) choroba powoduje całkowite wyłysienie, a nawet trwałe łysienie uogólnione. Za czynniki złe rokowniczo uważa się:
- długi czas trwania choroby,
- duży obszar skóry objęty utratą owłosienia,
- obciążenie genetyczne (łysienie plackowate stwierdzone w wywiadzie rodzinnym),
- zmiany w obrębie paznokci (jako objaw towarzyszący),
- zaostrzenie lub początek choroby przed okresem dojrzewania,
- ogniska występujące na granicy skóry nieowłosionej,
- współwystępowanie atopii.
Czytaj także: Wypadanie włosów – przyczyny. Z czego może wynikać nadmierne wypadanie włosów u kobiet?
Łysienie plackowate – przyczyny
Patogeneza łysienia plackowatego jest mało poznana, ale dziś specjaliści uważają, że kluczowe role w powstawaniu tej choroby mogą odgrywać:
- predyspozycje genetyczne – aż 20% wszystkich pacjentów z łysieniem plackowatych ma dodatni wywiad rodzinny. W nowszych opracowania odsetek ten staje się jeszcze wyższy,
- czynniki autoimmunologiczne – istotą procesu chorobowego jest niszczenie mieszków włosowych przez limfocyty T. To one, wraz z komórkami Langerhansa (obronne komórki występujące w naskórku), przeważają w nacieku zapalnym w mieszku włosowym. Im silniejszy jest naciek zapalny, tym większe uszkodzenie mieszka włosowego i szybsze przejście włosów w fazę telogenu, czyli fazę spoczynku zwieńczoną wypadnięciem włosa,
- przewlekły stres – długotrwałe napięcie psychiczne powoduje uwalnianie i nadprodukcję wielu neurohormonów, neuroprzekaźników i neuropeptydów, z których najważniejsze dla procesu łysienia to:
- prolaktyna (hamuje podział keratynocytów w mieszkach włosowych przez co przyspiesza przejście włosów z fazy aktywnej do fazy spoczynku i w konsekwencji ich wypadanie. Zwiększa także produkcję androgenów w nadnerczach oraz produkcję DHT przyspieszających proces łysienia androgenowego),
- kortyzol (hamuje wzrost włosów, a także podobnie jak prolaktyna pobudza produkcję DHT),
- neuropeptyd P. (działa prozapalnie na mieszki włosowe, hamuje podziały komórek w mieszkach włosowych, przyspiesza obumieranie komórek).
- współwystępowanie innych chorób autoimmunologicznych – łysienie plackowate często dotyczy pacjentów z łuszczycą, bielactwem, zespołem APECED (autoimmunizacyjny zespół wielogruczołowy typu 1), toczniem rumieniowatym, cukrzycą typu 1, reumatoidalnym zapaleniem stawów, chorobą Hashimoto. Ponadto, łysienie plackowate często dotyczy osób z zespołem Downa.
Łysienie plackowate – objawy
Pierwsze objawy łysienia plackowatego najczęściej pojawiają się w młodym wieku, również u dzieci, ale zdarza się, że choroba aktywuje się u osób dojrzałych. Cechy charakterystyczne łysienia plackowatego to przede wszystkim:
- ogniska wypadania włosów najczęściej znajdują się na owłosionej skórze głowy, rzadziej na brodzie czy brwiach,
- występowanie pojedynczych lub mnogich ogniska, najczęściej są to ograniczone owalne obszary o średnicy 5-10 cm. Na samym początku przypominają monetę, powoli powiększają swoją średnicę,
- skóra w miejscu wypadania włosów jest gładka i niezmieniona, nie dochodzi w tym miejscu do bliznowacenia,
- ogniska łysienia mogą być zarumienione, tkliwe i swędzące,
- na obrzeżach ognisk widoczne są ułamane włosy o wyraźnie przewężonej części bliższej – to tzw. włosy wykrzyknikowe. Jest to najbardziej specyficzny objaw łysienia plackowatego (włosy cieńsze i jaśniejsze u podstawy oraz ciemniejsze i grubsze na długości),
- na obrzeżach ognisk można zaobserwować również resztki łodyg włosowych w poziomie skóry, przypominające ciemne zaskórniki (pseudozaskórniki),
- u ok. 10% pacjentów z łysieniem plackowatym obserwuje się zaburzenia płytki paznokci, najczęściej w postaci niewielkich wgłębień, podłużnych bruzd, pęknięć, naparstkowatości, szorstkości i łamliwości oraz ścieńczenia lub pogrubienia płytki,
- w rzadkich przypadkach schorzenie prowadzi do zmniejszenia wielkości i liczby gruczołów łojowych i potowych,
- u pacjentów z nasilonym łysieniem plackowatym może dojść do całkowitej utraty włosów na głowie, w rzadszych przypadkach – na głowie i całym ciele, a proces ten może trwać zaledwie kilka tygodni,
- nawet u połowy pacjentów z ograniczonymi ogniskami łysienia włosy samoistnie odrastają, nawet bez zastosowanego leczenia. Odrastające włosy mogą być pozbawione barwnika, a właściwy kolor odzyskują dopiero po jakimś czasie,
- choroba ma charakter nawrotowy, większość pacjentów doświadcza więcej niż jednego rzutu łysienia w ciągu całego życia.
Łysienie plackowate u dzieci
Choroby związane z potencjalną utratą włosów budzą niepokój u dzieci i ich rodziców i stanowią częstą przyczynę zasięgania porady dermatologicznej.
Łysienie plackowate to najczęstsze rozpoznanie w sytuacji utraty włosów u najmłodszych. Szacuje się, że dzieci stanowią około 30% wszystkich pacjentów z łysieniem plackowatym.
Choroba najczęściej przyjmuje postać ograniczonych obszarów pozbawionych owłosienia, a rokowania dla małych pacjentów zależą m.in. od:
- wielkości zmian na skórze głowy,
- współistnienia atopii (np. atopowego zapalenia skóry) i innych chorób autoimmunologicznych,
- czynniki ryzyka obejmują też: łysienie typu wężykowatego, obciążony wywiad rodzinny, zespół Downa, zmiany na paznokciach.
Połowa dzieci (niektóre źródła wskazują na 80%) uzyskuje spontaniczną remisję w ciągu pierwszego roku od pojawienia się objawów łysienia plackowatego. Z tego powodu w przypadku maluchów z ograniczoną postacią choroby lekarz często zaleca postawę wyczekująca. Starszym dzieciom, które źle znoszą częściową utratę włosów lub u których możliwą przyczyną rozwoju choroby jest silny stres, zaleca się pomoc psychologiczną.
Łysienie plackowate – jak wyleczyć?
Lekarz dobierze metody leczenia do wielkości i lokalizacji obszarów pozbawionych owłosienia, ale też wpływu choroby na Twój stan psychiczny, status społeczny czy sytuację życiową. W niektórych przypadkach wskazana jest postawa wyczekująca. Lekarz może zalecić Ci pozostanie bez leczenia do roku od wystąpienia pierwszych zmian. W tym czasie u około połowy chorych dochodzi do samoistnej remisji i odrośnięcia włosów. W pozostałych przypadkach możliwych jest kilka sposobów leczenia:
- miejscowe kortykosteroidy – preparaty w postaci maści czy kremu zawierające np. propionian klobetazolu czy pirozoluzan mometazonu. Średni czas terapii to 3 miesiące, jednak leczenie obarczone jest dużym ryzykiem powikłań, m.in. w postaci zapaleń okołomieszkowych, powstawaniu drobnych, rozszerzonych naczyń krwionośnych czy utraty elastyczności skóry,
- śródskórne wstrzyknięcia kortykosteroidów – np. octan triamcynolonu w stężeniu 4–8 mg/ml we wstrzyknięciach co 4 tygodnie, najskuteczniejsze w przypadku niewielkich ograniczonych ognisk łysienia,
- glikokortykosteroidy doustne – np. prednizon w początkowej dawce 40 mg dziennie, skuteczny w około 40% przypadków, jednak leczenie obarczone jest ryzykiem natychmiastowego nawrotu po odstawieniu leku oraz działań niepożądanych przy przedłużającej się terapii,
- minoksydyl – stosowany miejscowo rozszerza naczynia krwionośne i pobudza wzrost włosów, najczęściej stanowi składową terapii skojarzonej, rzadziej terapię podstawową,
- cygnolina – stosunkowo niewielka skuteczność przy wysokim ryzyku wywoływania przebarwień skóry,
- cyklosporyna – stosowana zarówno w monoterapii, jak i w terapii skojarzonej, wiąże się niestety z wysokim odsetkiem nawrotów po zaprzestaniu terapii oraz poważnymi działaniami niepożądanymi przy długotrwałym leczeniu
- fotochemoterapia (PUVA) – najczęściej stosowana obecnie metoda leczenia uogólnionego łysienia plackowatego, polega na podaniu pacjentowi leku fototoksycznego i odczekaniu, aż preparat osiągnie szczytowe stężenie w surowicy i tkankach, a następnie naświetleniu całej powierzchni skóry odpowiednią dawką promieniowania UVA.
Żadna z powyższych metod niestety nie gwarantuje wyleczenia łysienia plackowatego, gdyż nawet przy całkowitym lub częściowym odroście włosów, po pewnym czasie może nastąpić kolejny rzut choroby. Łysienie plackowate jest chorobą, której aktywność i nasilenie mogą zależeć od stanu emocjonalnego pacjenta, dlatego ważnym elementem postępowania jest wsparcie psychologiczne, którego podestowym celem jest poprawa samooceny i pogodzenie się z chorobą.
Czytaj także: Suplementy diety i witaminy na włosy. Czy biotyna w tabletkach pomaga na wypadanie włosów?
Bibliografia
- Leczenie ogólne łysienia plackowatego. Systemic treatment of alopecia areata. Magdalena Łuczak, Tomasz Łuczak, Czanita Cieścińska, Rafał Czajkowski
- Łysienie plackowate – etiopatogeneza i leczenie. Andrzej Langner, Marcin Ambroziak
- Dylematy terapeutyczne w łysieniu plackowatym u dzieci Dominika Wcisło-Dziadecka, Natalia Salwowska, Beata Bergler-Czop, Katarzyna Adamczyk, Ligia Brzezińska-Wcisło
