Nietolerancja laktozy – czym jest, jakie przyjmuje postacie i jakie są jej przyczyny?
W najprostszym ujęciu nietolerancja laktozy to nieprawidłowa reakcja organizmu człowieka na kontakt z laktozą, która znajduje się w części produktów spożywczych. U człowieka zdrowego laktoza, czyli związek chemiczny z grupy węglowodanów potocznie zwany cukrem mlecznym, pod wpływem enzymu trawiennego – laktazy, rozkłada się bezproblemowo na glukozę i galaktozę.U osób chorych dochodzi do zaburzenia w procesie rozkładu laktozy. Warto wiedzieć, że ludzki organizm nie ma zdolności wchłaniania laktozy – zwyczajnie musi nastąpić jej rozkład.
Źródła naukowe za przyczynę nietolerancji laktozy podają niedobór lub całkowity brak enzymu trawiennego – wspomnianej wyżej laktazy. Gdy w organizmie stwierdza się jego brak, w jelicie grubym pod wpływem bakterii dochodzi do wymuszonej fermentacji nierozłożonej laktozy. Następstwem tego procesu jest powstanie nadmiernej ilości gazów i kwasów, które powodują nieprzyjemne dolegliwości ze strony układu pokarmowego.
Niedobór laktazy może mieć kilka postaci. Może być:
- Wrodzony (alaktazja) – to genetyczny brak aktywności laktazy, którego przyczyną jest mutacja genu LCT w kodzie DNA. Ten typ występuje niezwykle rzadko. Można go jednak stwierdzić już w pierwszych dobach życia dziecka. Osoby, które genetycznie są obarczone tym niedoborem, nie powinny spożywać laktozy nawet w śladowych ilościach, ponieważ może być to niebezpieczne dla ich zdrowia.
- Pierwotny (hipolaktazja) – to najczęściej występujący rodzaj niedoboru. Związany jest ze spadkiem aktywności enzymu będący fizjologicznym następstwem rozwoju człowieka, ale również, jak w przypadku alaktazji, z czynnikami genetycznymi. Szybkość spadku aktywności laktazy jest ściśle związana z genami człowieka i u różnych ludzi może ona przebiegać w różnym czasie. Pierwotny niedobór laktazy wiąże się polimorfizmem genu laktazy w układzie C/t-13910. U osób z genotypem C/c13910 stwierdza się zanik laktazy, a pozostałe warianty zachowują aktywność enzymu. W porównaniu do osób zdrowych dorosłe osoby cierpiące na hipolaktazję mają najwyżej 5% laktazy w swoim organizmie.
- Wtórny (nabyty) – ten rodzaj niedoboru laktazy w prostej linii związany jest z uszkodzeniem struktur jelitowych, które odpowiedzialne są za produkcję enzymu. Dzieje się tak na skutek antybiotykoterapii bądź też nadmiernego stosowania kwasu acetylosalicylowego. To przejściowy rodzaj niedoboru, który mija, gdy kosmki jelitowe ulegną całkowitej odbudowie. Wtórna nietolerancja laktozy często bywa rozpoznawana u pacjentów chorujących na celiakię.
Nietolerancja pokarmowa laktozy czy alergia?
Istnieje zasadnicza różnica pomiędzy nietolerancją laktozy (czy szerzej: nietolerancją pokarmową) a alergią, chociaż wiele osób oba terminy nieświadomie ze sobą błędnie utożsamia. Nietolerancja laktozy to nadwrażliwość na konkretny składnik pokarmowy – laktazę. Objawia się dolegliwościami ze strony układu pokarmowego, które pojawiają się po spożyciu produktów w nią bogatych. Alergia na laktazę natomiast może stanowić zagrożenie dla życia pacjenta – w przypadku narażenia organizmu na czynnik alergiczny może wystąpić wstrząs anafilaktyczny, który może prowadzić nawet do śmierci. Zaniedbywana nietolerancja laktozy może prowadzić również do powstania szeregu innych poważnych problemów zdrowotnych.Nietolerancja laktozy – kto jest w grupie ryzyka
Nietolerancja pokarmowa może występować praktycznie w każdej grupie wiekowej. Badania pokazują, że aktywność laktazy u człowieka zmniejsza się wraz z wiekiem. Jej szczyt przypada na okres niemowlęcy – to okres, w którym mleko matki stanowi główny pokarm dziecka. Wraz z rozwojem organizmu, od chwili, gdy kobiece mleko zastępowane jest innymi produktami, systematycznie spada aktywność laktazy. Dzieje się to zazwyczaj po 2 roku życia. Ze względu na wysoką aktywność enzymu w pierwszych latach życia dziecka, to właśnie u noworodków i niemowląt najłatwiej stwierdzić nietolerancję laktozy.Jednak to w grupie nastolatków i młodych dorosłych nietolerancja laktozy występuje najczęściej. Szacuje się, że na przypadłość tę cierpi nawet 40% tej grupy. Nietolerancja ta występuje w równym stopniu często u mężczyzn, jak i u kobiet.
Zwiększone ryzyko nietolerancji laktozy występuje u osób, u których zdiagnozowano choroby upośledzające kosmki jelitowe bądź błonę jelita cienkiego.
Należą do nich:
- celiakia,
- mukowiscydoza,
- choroba Leśniewskiego-crohna,
- choroba Duhringa,
- bakteryjne zapalenie jelit,
- martwicze zapalenie jelit,
- wrzody lub zapalenie żołądka,
- zakażenia pasożytnicze przewodu pokarmowego: lamblioza, gardiaza, tasiemczyca.
Nietolerancja laktozy – objawy
Niemożność syntezy laktazy przez ludzki organizm, spowodowana przez niedobór nabyty czy wrodzony, objawia się dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego. Nieprzyjemne objawy nietolerancji laktozy pojawiają się zazwyczaj niedługo po zjedzeniu produktów bogatych w laktazę. Mogą jednak uaktywnić się nawet do kilku godzin po spożyciu posiłku, dlatego też chorzy nie zawsze zauważają związek pomiędzy dolegliwościami, które odczuwają, a schorzeniem, na które cierpią. Im większa dawka laktozy zostanie podana do organizmu przy równocześnie mniejszej aktywności enzymu, tym objawy mogą być bardziej uporczywe.Do najczęstszych objawów nietolerancji laktozy należą:
- biegunka (o bardziej kwaśnym zapachu),
- nudności,
- wzdęcia,
- kolka jelitowa,
- wymioty,
- mdłości,
- bóle i skurcze brzucha,
- uczucie przelewania i bulgotania w jamie brzusznej.
Nietolerancja laktozy u dziecka – objawy
Warto wiedzieć, że w przypadku alaktazji, czyli genetycznego niedoboru wrodzonego, który stwierdza się już u noworodków, objawy mogą być mocno niepokojące. Występują już po pierwszym podaniu nawet niewielkiej ilości mleka matki bądź też mleka modyfikowanego z zawartością laktazy. Nietolerancja laktozy u dzieci rzadko kiedy daje objawy skórne.Do objawów nietolerancji laktozy, na które należy zwrócić szczególną uwagę u dzieci:
- niepokój,
- płaczliwość,
- częste, wodniste biegunki,
- kwaśne stolce.
Badania na nietolerancję laktozy i diagnostyka
Dorosły człowiek na podstawie obserwacji swojego organizmu i dolegliwości występujących po spożyciu produktów bogatych w laktozę, sam może próbować postawić diagnozę. Jednak w celu jej potwierdzenia – zarówno u dzieci, jak i dorosłych – wymagany jest kontakt z lekarzem, który zleci badania na nietolerancję laktozy.Istnieje kilka inwazyjnych i nieinwazyjnych testów na nietolerancję laktozy:
- Wodorowy test oddechowy – jest to zazwyczaj pierwsze badanie, które zleci lekarz specjalista. Pacjent na czczo spożywa dawkę laktozy, a następnie lekarz bada stężenie wodoru w wydychanym przez pacjenta powietrzu. Wodór powstaje w wyniki fermentacji laktozy w jelicie grubym, a następnie poprzez ścinki dostaje się do krwi, a potem do płuc chorego. Podwyższony poziom wodoru – powyżej 10 p.p.m w wydychanym powietrzu potwierdza nietolerancję laktozy. U zdrowego człowieka nie stwierdza się w ogóle wodoru w wydychanym powietrzu. Czynnikami mogącymi fałszować wynik badania są przyjmowane leki i palenie papierosów. Całość badania jest czasochłonna, jednak jego skuteczność i nieinwazyjność pozwala stwierdzić, że jest to najczęściej zlecane badanie na nietolerancję laktozy.
- Eliminacja czynnika – to badanie, które zajmuje około 2 tygodni. Polega na eliminacji z diety produktów, które zawierają w swoim składzie laktozę. Do zadań pacjenta należy obserwacja swojego organizmu – jeśli po wyeliminowaniu czynnika następuje zauważalna poprawa, można przypuszczać, że pacjent cierpi na nietolerancję laktozy.
- Endoskopia – to badanie inwazyjne, jednak równocześnie najbardziej rzetelne. Polega na pobraniu niewielkiego wycinka fragmentu jelita do dokładnych badań, których celem jest oznaczenie w nich zawartości enzymu – laktozy.
- Analiza PH kału – kwaśny stolec jest jednym z najczęściej występujących objawów nietolerancji laktozy. Potwierdzając wysoki poziom kwaskowatości stolca, lekarz może z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że pacjent cierpi na nietolerancję laktozy.
- Test tolerancji z krwi – badanie to jest uzupełnieniem wodorowego testu oddechowego. Badanie polega na określeniu we krwi stężenia glukozy po podaniu produktu zawierającego laktozę. U zdrowego człowieka laktoza rozkładana jest między innymi na glukozę. U chorych na nietolerancję laktozy notuje się niewielki wzrost stężenia glukozy we krwi, ponieważ praktycznie nie dochodzi do rozpadu laktozy. Niskie stężenie glukozy we krwi stanowi podstawę do dalszej diagnostyki w kierunku nietolerancji.
Nietolerancja laktozy – leczenie
Prace badawcze nad tym schorzeniem trwają nieustannie od wielu lat. Nie istnieje jednak żaden skuteczny lek czy tabletki na nietolerancję laktozy. To choroba, która towarzyszy pacjentowi przez całe życie. Jedyną skuteczną formą leczenia jest dieta eliminacyjna, która polega na całkowitym usunięciu produktów laktozowych z jadłospisu chorego. Pacjentowi zaleca się również szczegółową analizę etykiet produktów spożywczych, ponieważ laktaza jest składnikiem, który występuje w wielu produktach, nawet tych, w których pozornie nie przypuszcza się jego obecności.Dieta w nietolerancji laktozy – co jeść
Laktoza to cukier występujący w mleku i produktach pochodzenia mlecznego. Standardowa dieta zdrowego człowieka wbrew pozorom jest bogata w produkty zawierające laktozę.W przypadku nietolerancji laktozy należy wykluczyć:
- mleko,
- jogurty,
- śmietanę,
- ser żółty,
- fetę,
- twaróg,
- czekoladę,
- dania gotowe typu instant,
- pieczywo,
- masło i margarynę,
- lody,
- słodycze,
- mleczne desery i wyroby cukiernicze,
- niektóre leki (laktoza nie jest substancją leczniczą, ale wypełniającą lek).
Autor: Redakcja
