Pierwsza pomoc przedmedyczna krok po kroku – jak jej udzielać? Schematy RKO, scenariusz rozmowy z dyspozytorem i kompletna apteczka (checklista PDF)

Czym jest pierwsza pomoc przedmedyczna?

Pierwsza pomoc to czynności wykonywane w przypadku nagłego zdarzenia (urazu, wypadku, ataku choroby itp.), których celem jest podtrzymanie życia poszkodowanych lub minimalizowanie skutków wypadków do czasu przejęcia akcji ratunkowej przez odpowiednie służby.

Zespół czynności określonych w standardzie udzielania pierwszej pomocy powinien być znany każdej osobie. Podobnie ważna jest świadomość okoliczności powodujących zagrożenie życia – aby umieć rozpoznać, kiedy takie działania należy podjąć. Od pierwszej pomocy może zależeć czyjeś życie i bardzo często tak właśnie jest.

Zgodnie z zapisami ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, mediana czasu przyjazdu karetki pogotowia ratunkowego powinna wynosić maksymalnie 8 minut w mieście powyżej 10 tys. mieszkańców i 15 minut poza nim. Czasami niestety utrzymanie tych standardów jest niemożliwe i czas przyjazdu karetki znacząco się wydłuża.

Ta różnica pokazuje wyraźnie – to właśnie działania podejmowane do czasu przyjazdu służb ratunkowych mają kluczowe znaczenie dla zdrowia i życia.

Obowiązek udzielenia pierwszej pomocy

Udzielenie pierwszej pomocy jest Twoim obowiązkiem. Przede wszystkim z uwagi na to, że wszyscy żyjemy w społeczeństwie i każdy tej pomocy może potrzebować w najmniej spodziewanym momencie. Dzisiaj Ty udzielisz pomocy potrzebującej osobie, jutro ktoś inny może ratować Ciebie lub bliską Ci osobę. To poczucie współodpowiedzialności społecznej powinno być kształtowane już od najmłodszych lat.

Także prawo obliguje Cię do obowiązkowego udzielenia tej pomocy – zaniechanie jej niesie konsekwencje, włącznie z pozbawieniem wolności do lat 3 (zgodnie z art. 162 kodeksu karnego). 

Co musisz zrobić, żeby wypełnić obowiązek udzielenia pierwszej pomocy? W ramach pierwszej pomocy osobom poszkodowanym przede wszystkim należy podjąć jakiekolwiek działanie ratunkowe – choćby zabezpieczenie przed niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu i wezwanie służb ratunkowych. 

Tak spełnisz obywatelski obowiązek udzielenia pierwszej pomocy:

• zabezpiecz osobę po doznanym urazie, wypadku bądź nagłym ataku choroby,
• sprawdź jej przytomność i funkcje życiowe,
  • jeżeli oddycha – ułóż poszkodowanego w pozycji bocznej bezpiecznej,
  • jeżeli nie oddycha – rozpocznij resuscytację krążeniowo oddechową,
• zadzwoń po pomoc pod numer 112, jeśli sytuacja tego wymaga. Wezwanie pomocy zespołu ratunkowego jest niezbędne zawsze, gdy osoba poszkodowana nie oddycha, ma poważne obrażenia, jest nieprzytomna czy znajduje się w niebezpieczeństwie, którego Ty nie możesz zniwelować.

Czytaj także: Omdlenia – przyczyny, objawy, pierwsza pomoc

Służby ratownicze – rodzaje pomocy w nagłych wypadkach

Służby ratownicze to zespoły reagowania wzywane wtedy, kiedy potrzebna jest niezwłoczna pomoc ze strony instytucji wyspecjalizowanych w ochronie życia i zdrowia ludzkiego w warunkach zagrożenia poza warunkami szpitalnymi. Ratownik ma za zadanie zabezpieczyć, zapewnić pierwszą pomoc medyczną i przetransportować pacjenta do odpowiedniego ośrodka medycznego, właściwego ze względu na jego potrzeby zdrowotne:

• najbliższy SOR,
• szpitala określonego przez dyspozytora lub lekarza koordynatora,
• szpitala specjalistycznego, np. centrum urazowe, ośrodek kardiologii interwencyjnej.

W Polsce przede wszystkim działania ratunkowe opierają się na jednostkach systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego, czyli Zespołach Ratownictwa Medycznego (ZRM). To jednak nie wszystko – są także organizacje zrzeszające ratowników wyszkolonych do udzielania pomocy w konkretnych, wymagających warunkach.

Jakie są służby ratownicze w Polsce? Najważniejsze to:

1. ZRM – Zespół Ratownictwa Medycznego, dysponowany m.in. do takich zdarzeń jak nagły atak choroby, wypadek, uraz. W Polsce w 2025 roku funkcjonuje 1697 takich zespołów.
2. WOPR – Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, dysponowane do osób tonących bądź potrzebujących innego wsparcia zdrowotnego podczas znajdowania się na akwenach wodnych.
3. GOPR – Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, delegowane do sytuacji zagrożenia życia i zdrowia na terenach górskich poza Tatrami.
4. TOPR – Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, wysyłane do akcji ratunkowych w Tatrach.

Służby ratownicze wzywasz dzwoniąc pod numer 112 – rolą dyspozytora jest wysłanie odpowiedniej jednostki.

Możesz także korzystać z bezpośrednich numerów, jeśli wiesz, że potrzebujesz konkretnego zespołu ratunkowego:

• WOPR – numer 601 100 100, jeśli potrzebujesz pomocy na wodzie, 
• GOPR, TOPR – numer 601 100 300, gdy ratunek konieczny jest w górach.

Zasady udzielania pierwszej pomocy krok po kroku 

Poznaj zasady pierwszej pomocy i dowiedz się, kiedy należy wezwać pomoc medyczną. Dzięki znajomości podstaw będziesz mieć realny wpływ na to, by przeprowadzić skuteczne działania do czasu przyjazdu zespołu ratunkowego.

W Polsce jedynie około 19% osób przyznaje, że ma pewność swoich umiejętności w zakresie podejmowania pierwszych działań ratunkowych i nie obawia się tej pomocy udzielić.

To bardzo niski poziom – tylko co piąta osoba nie zawaha się, gdy stanie w obliczu konieczności ratowania życia i będzie potrafiła skutecznie pomóc.

Pewnym pocieszeniem jest fakt, że według badania CBOS aż 67% rodaków deklaruje, że poradzi sobie, gdy będzie potrzebna pierwsza pomoc z ich strony (pomimo braku całkowitej pewności w swoje umiejętności). To jest ogromna grupa o wysokiej świadomości tego, jak kolosalne znaczenie mają czynności podtrzymujące życie udzielone przez osobę na miejscu i gotowa się jej podjąć.

Poznaj zasady pierwszej pomocy – lista

Zapamiętaj tę listę lub wydrukuj ją i powieś w widocznym miejscu – Ty i domownicy będziecie ją mieć pod ręką.

Czytaj dalej i dowiedz się szczegółów, co oznacza i na czym polega każdy z kroków pierwszej pomocy.

Oceń, czy miejsca zdarzenia jest bezpieczne

W czasie udzielania pierwszej pomocy podstawową zasadą jest bezpieczeństwo ratującego. Musisz dokonać rozpoznania okoliczności i oceny, czy na pewno nic Ci nie zagraża i jesteś w stanie pomóc. W innym przypadku możesz się stać kolejną osobą potrzebującą ratunku.

Przykłady sytuacji, w których przeprowadzanie działań ratunkowych może nie być bezpieczne:

• poszkodowana osoba doznała porażenia prądem przez przewodnictwo wodne, a źródło prądu nadal jest aktywne (osoba znajduje się w wodzie, do której wpadł uszkodzony kabel linii wysokiego napięcia),
• osoba doznała upadku z wysokości, po którym zmieniła położenie w taki sposób, że dotarcie do niej wymaga specjalistycznego sprzętu i/lub umiejętności (upadek ze skarpy na górskim szlaku),
• utrata przytomności innej osoby nastąpiła w sytuacji narastającego zagrożenia, którego nie można samodzielnie usunąć (zatrucie dymem w rozprzestrzeniającym się pożarze).

Sprawdź stan poszkodowanego – jak udrożnić drogi oddechowe i ocenić oddech?

Oceń przytomność osoby poszkodowanej – delikatnie potrząśnij za ramiona oraz zadaj głośno pytanie, co się stało.

1. Jeśli jest przytomna – sprawdź, czy nawiązuje logiczny kontakt, odpowiada adekwatnie do zadanych pytań. Jeśli nie – mogła doznać np. urazu głowy, udaru.
2. Jeśli jest nieprzytomna – udrożnij drogi oddechowe i sprawdź, czy oddycha.

Jak udrożnić drogi oddechowe i sprawdzić oddech?

Przyłóż jedną dłoń do czoła poszkodowanego, a drugą umieść na jego brodzie. Chwytając jego głowę w ten sposób odchyl ją do tyłu, pozwalając żuchwie opaść. 

Następnie przybliż policzek do jego twarzy i przez 10 sekund oceniaj oddech:

• poczuj oddech poszkodowanego na swoim policzku,
• zobacz ruchy klatki piersiowej,
• usłysz świst wydychanego powietrza.

Wezwij pogotowie – schemat rozmowy z dyspozytorem

Zadzwoń pod numer 112 i wezwij pogotowie ratunkowe tuż po wykonaniu czynności pozwalających na sprawdzenie stanu osoby, której zdrowie i/lub życie jest zagrożone.

Zrób to także, jeśli widzisz, że sytuacja jest poważna (np. miał miejsce wypadek, w którym są osoby z obrażeniami), a inna osoba lub osoby dokonują oceny stanu poszkodowanych. Głośno i wyraźnie zakomunikuj, np.: DZWONIĘ PO POGOTOWIE, tak by reszta uczestników akcji wiedziała, że to już się dzieje. W ten sposób przyspieszysz przyjazd służb ratunkowych na miejsce.

Jeżeli Ty jesteś osobą oceniającą stan poszkodowanego i istnieje taka możliwość – poproś inną osobę o pomoc (znaną Tobie lub obcą, spośród świadków zdarzenia) o wezwanie pogotowia. Wskaż palcem konkretną osobę lub głośno zwróć się do niej po imieniu, jeżeli ją znasz i wydaj jej jasne polecenie, np.: ZADZWOŃ POD 112. Po zakończeniu czynności sprawdzających możesz przejąć telefon, jeżeli będzie to konieczne i osoba dzwoniąca nie będzie znała odpowiedzi na pytania dyspozytora.

Jak przebiega rozmowa z operatorem linii alarmowej 112? Przykładowy Skrypt

Przy wezwaniu pomocy przez numer 112 ważne jest, by spokojnie i jasno przekazać wszystkie potrzebne informacje.

Przykładowa rozmowa z dyspozytorem linii 112:

Dyspozytor: Numer alarmowy 112, w czym mogę pomóc?
Zgłaszający: Dzień dobry, chciałbym zgłosić wypadek drogowy.

Dyspozytor: Proszę podać dokładną lokalizację zdarzenia.
Zgłaszający: Wypadek wydarzył się na drodze krajowej nr 7, około 5 km za miejscowością XYZ w kierunku Gdańska.

Dyspozytor: Co dokładnie się stało?
Zgłaszający: Zderzyły się dwa samochody osobowe. Jeden wypadł z drogi.

Dyspozytor: Czy są osoby poszkodowane?
Zgłaszający: Tak, co najmniej dwie osoby są ranne. Jedna nieprzytomna, druga uskarża się na silny ból w klatce piersiowej oraz ma otwarte złamanie ręki.

Dyspozytor: Ile jest osób poszkodowanych łącznie?
Zgłaszający: Trzy – dwie dorosłe i jedno dziecko.

Dyspozytor: Czy jest zagrożenie pożarem albo wyciekiem paliwa?
Zgłaszający: Możliwe, z jednego auta wycieka płyn, ale nie ma ognia.

Dyspozytor: Proszę podać swoje imię i numer telefonu do kontaktu.
Zgłaszający: Nazywam się Jan Kowalski, mój numer to 600 123 456.

Dyspozytor: Zgłoszenie zostało przyjęte. Proszę zachować spokój, nie rozłączać się do czasu potwierdzenia. Czy może Pan udzielić pierwszej pomocy?
Zgłaszający: Tak, zajmuję się rannymi i czekam na służby ratunkowe.

Coś dla Ciebie – pobierz naszą grafikę ze ściągawką i zapisz ją sobie w telefonie – będziesz ją mieć zawsze pod ręką, jeśli zdarzy się sytuacja, że trzeba będzie zadzwonić pod numer ratunkowy.

Po rozmowie z dyspozytorem oceni on, czy i jaki zespół ratownictwa medycznego (ZRM) – zespół podstawowy, zespół specjalistyczny czy zespół lotniczy – zostanie wysłany na miejsce. W razie potrzeby zadysponuje inne służby.

Poszkodowany oddycha i nie jest przytomny – pozycja boczna ustalona

Jeśli osoba potrzebująca pomocy jest nieprzytomna, ale oddycha, to ułóż ją w pozycji bezpiecznej bocznej i czekaj przy niej na przyjazd służb – nie zostawiaj jej samej!

Poszkodowany nie oddycha – rozpocznij RKO metodą 30:2

Resuscytacja krążeniowo-oddechowa musi być rozpoczęta jak najwcześniej po stwierdzeniu braku wyczuwalnego oddechu. W skutecznym udzieleniu pierwszej pomocy najważniejszy jest czas. Nie zwlekaj!

1. Ułóż poszkodowanego na plecach na twardym, stabilnym podłożu.
2. Klęknij obok – na wysokości klatki piersiowej.
3. Rozpocznij resuscytację:
   1. 30 uciśnięć klatki piersiowej – klęknij obok poszkodowanego, umieść dłonie w połowie mostka i pochyl się nad poszkodowanym, łokcie utrzymuj wyprostowane, uciskaj klatkę piersiową na głębokość około 5 cm w tempie 100-120 uciśnięć na minutę, za każdym razem zwalniaj nacisk po uciśnięciu (ale nie odrywaj dłoni od klatki piersiowej),
   2. 2 oddechy ratownicze – udrożnij drogi oddechowe, zatkaj skrzydełka nosa, zrób normalny wdech, utrzymując drożne drogi oddechowe obejmij ustami usta poszkodowanego i wdmuchnij powietrze – upenij się, że klatka piersiowa poszkodowanego się unosi podczas wykonywania oddechu ratowniczego,
4. Poproś o pomoc drugą osobę i zmieniajcie się w trakcie działań.
5. Użyj defibrylatora AED, jeśli znajdziesz go w pobliżu.

Kontynuuj działania ratunkowe do czasu przyjazdu karetki – nie przerywaj ich wcześniej!

RKO bez oddechów ratowniczych

Zdarzają się sytuacje, w których wykonanie oddechów ratowniczych jest uniemożliwione z jakiegoś powodu – np. w przypadku poważnych urazów twarzoczaszki. Osoba ratująca może też obawiać się zarażenia chorobotwórczymi drobnoustrojami i nie posiadać przy sobie maseczki do wykonywania tzw. sztucznego oddychania. 

W takich okolicznościach trzeba podjąć resuscytację bez wdechów – wykonuj bez przerwy uciśnięcia klatki piersiowej! Ona jest równie ważna!

Badania wykazują, że stosowanie tej metody przez osoby bez przeszkolenia ratowniczego ma porównywalną skuteczność jak RKO metodą 30:2.

Co to jest automatyczny zewnętrzny defibrylator AED?

To urządzenie wyposażone w jednorazowe elektrody, które należy przykleić do klatki piersiowej osoby nieprzytomnej i nieoddychającej. Wydaje instrukcje głosowe, dokładnie informując, co masz robić – nie bój się jego zastosowania. Nie odklejaj elektrod po użyciu – umożliwią monitorowanie akcji serca osoby poszkodowanej także już po przejęciu jej przez służby ratunkowe i w drodze do szpitala.

Podstawowe zasady pierwszej pomocy i RKO u dzieci i niemowląt

Wszelkie kroki udzielania pierwszej pomocy są takie same, jak w przypadku osoby dorosłej. Różnice w postępowaniu pojawiają się dopiero, gdy mowa o resuscytacji krążeniowo-oddechowej.

U dzieci poniżej okresu dojrzewania RKO przeprowadzaj w ten sposób:

• wykonaj 5 oddechów ratunkowych,
• przeprowadź 15 uciśnięć klatki piersiowej (w zależności od wieku i wzrostu dziecka, użyj jednej lub obu rąk),
• wykonaj kolejne 2 wdechy ratunkowe,
• jeżeli jest dostępny defibrylator AED – użyj go,
• powtarzaj sekwencję 15:2 do czasu przyjazdu karetki.

U niemowląt zastosuj ten sam schemat, ale do wykonywania uciśnięć używaj tylko dwóch kciuków. Pamiętaj, by przed wykonaniem kolejnego uciśnięcia pozwolić klatce piersiowej wrócić do swojego kształtu.

U starszych nastolatków RKO możesz wykonywać tak, jak u osoby dorosłej.

Pierwsza pomoc w krwotokach – jak pomóc?

Tak pomożesz osobie w przypadku rany:

1. Zatrzymaj krwawienie – uciśnij ranę jałowym opatrunkiem.
2. Usuń zanieczyszczenia – oczyść ranę z ziemi i drobnych ciał obcych.
3. Umyj i zdezynfekuj – przemyj ranę wodą z mydłem, a następnie środkiem odkażającym.
4. Załóż opatrunek – zbliż brzegi rany i zabezpiecz jałowym materiałem.
5. Zabandażuj – unieruchom opatrunek bandażem.
6. W razie potrzeby – skonsultuj się z lekarzem (np. w kierunku szczepienia na tężec).
7. Nie usuwaj dużych przedmiotów – jeśli tkwią w ranie, unieruchom je i czekaj na ratowników.
8. Nie przemieszczaj poszkodowanego – pozostaw go w bezpiecznej pozycji do przyjazdu pomocy.

Czytaj także:

Krew z nosa – jak zatamować krwotok z nosa? Przyczyny krwotoków

Odkażanie ran – co stosować do dezynfekcji rany na wakacjach?

Jeżeli doszło do krwotoku z rany (np. na skutek przerwania dużego naczynia krwionośnego), postępuj w ten sposób:

1. Załóż jałowy opatrunek – jeśli go nie masz, użyj czystego materiału lub ubrania.
2. Uciskaj ranę – zastosuj bezpośredni nacisk, opatrunek musi być ścisły i skutecznie tamować utratę krwi.
3. Unieś zranioną kończynę – powyżej poziomu tułowia (ponad linię serca).
4. W razie potrzeby wezwij pomoc – zadzwoń pod numer ratunkowy 112.

Sprawdź: Materiały opatrunkowe – plastry, gazy, opaski, spraye, żele, woda utleniona

Czytaj także: Złamania otwarte – pierwsza pomoc krok po kroku. Leczenie i rehabilitacja

Pierwsza pomoc w oparzeniach – co zrobić?

Rozległe oparzenie, poparzenie substancjami chemicznymi, poparzenie dróg oddechowych bądź dowolne oparzenie 3-go stopnia wymaga specjalistycznej pomocy – niezwłocznie wezwij pogotowie ratunkowe dzwoniąc pod numer 112.

Jeżeli doszło do oparzenia chemicznego, to – o ile to możliwe – usuń ubranie z oparzonej powierzchni. Nie zrywaj go, jeżeli wtopiło się w skórę.

Czytaj także: Co na oparzenia? Preparaty na poparzenia

Tak pomożesz osobie, która uległa poparzeniu:

1. Zdejmij biżuterię, usuń ozdoby – jak najszybciej, zanim pojawi się obrzęk.
2. Chłodź oparzenie – polewaj czystą wodą w temperaturze pokojowej (ok. 20°C) przez 10–20 minut. Nie używaj do tego celu lodowatej wody!
3. Załóż jałowy opatrunek – aby zabezpieczyć ranę.
4. Podaj środki przeciwbólowe – jeśli poszkodowany odczuwa silny ból.

Zobacz: Opatrunki – ze srebrem, na odleżyny, na oparzenia, hydrożelowe

Czytaj także: Oparzenia meduzy – co robić w przypadku oparzenia?

Pierwsza pomoc osobie tonącej – jak bezpiecznie ratować?

Jeżeli zauważysz, że ktoś się topi – niezwłocznie zaalarmuj ratowników wodnych (jeśli są w pobliżu) lub zadzwoń na numer alarmowy 112 i wezwij pomoc.

Jeżeli zdecydujesz się samodzielnie pomóc osobie tonącej – przede wszystkim miej na uwadze swoje bezpieczeństwo – ratownik narażający życie nie pomoże innym. 

Tak możesz uratować osobę, która się topi:

Oceń sytuację – wybierz najbezpieczniejszy sposób działania, który nie narazi Ciebie na bezpośrednie niebezpieczeństwo:

1. Ratunek pośredni:
   • rzuć tonącemu przedmiot, który unosi się na wodzie – koło ratunkowe jeśli jest dostępne, a jeśli nie, to np. piłkę, dmuchane akcesoria plażowe (materac, koło). W razie potrzeby nawet ubranie (obszerne, o dużej powierzchni) czy koc plażowy,
   • zapamiętaj punkt, gdzie tonący zniknął pod wodą, i wskaż je ratownikom, gdy tylko dotrą na miejsce,
2. Ratunek bezpośredni:
   • jeśli umiesz ratować w wodzie – upewnij się, że inna osoba jest na miejscu i obserwuje sytuację. Nie rób tego w samotności! Jeśli masz asekurację, wejdź do wody z przedmiotem, który pomoże w utrzymaniu się na powierzchni (np. drewniany konar),
   • podpłyń od tyłu – unikniesz chwytów ograniczających Twoje ruchy. Pamiętaj, że osoba tonąca będzie próbowała chwycić się czegokolwiek, by tylko utrzymać się na powierzchni i złapać oddech – to działanie instynktowne w obliczu zagrożenia śmiercią. Nie będzie słuchała Twoich poleceń i współpracowała w spokojny sposób.
   • po wyciągnięciu na brzeg przystąp do resuscytacji krążeniowo-oddechowej.

Czytaj także: Suche utonięcie – profilaktyka oraz pierwsza pomoc

Nie bój się! Udzielaj pierwszej pomocy zawsze, gdy to potrzebne!

Podejmowanie czynności ratujących zdrowie i życie to nie sceny z filmu sensacyjnego, tylko twarda rzeczywistość – konieczność udzielenia pierwszej pomocy może spotkać każdego z nas każdego dnia.

Nie bój się tego. Przypomnij sobie głośne sprawy medialne, w których bohaterami na pierwszej linii skutecznego udzielenia pierwszej pomocy były dzieci. Tak, nawet dziecko potrafi to zrobić!

To dobra informacja dla Ciebie i Twoich bliskich. Ćwiczcie razem, uczcie się, możecie pomyśleć o kursie pierwszej pomocy, jeśli potrzebujecie poczuć się jeszcze pewniej ze swoją wiedzą i umiejętnościami. Dbajcie o siebie i innych, bądźcie przygotowani. Nigdy nie wiesz, czy to właśnie nie dziś zostaniesz bohaterem i uratujesz czyjeś zdrowie, lub nawet życie.

Sprawdź swoją wiedzę o pierwszej pomocy

1. Co robisz najpierw, gdy znajdziesz osobę nieprzytomną?

Sprawdzasz oddech i tętno Upewniasz się, że miejsce zdarzenia jest bezpieczne

2. Kiedy przerywasz resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO)?

Gdy poszkodowany zacznie samodzielnie oddychać lub akcję ratowniczą przejmą służby Po 4 minutach, jeśli nie ma poprawy

3. Jaki jest stosunek uciśnięć klatki piersiowej do wdechów ratowniczych podczas RKO u osoby dorosłej?

30 uciśnięć na 2 wdechy 15 uciśnięć na 2 wdechy

4. Jak należy ułożyć osobę nieprzytomną, oddychającą?

W pozycji bocznej bezpiecznej Na plecach z uniesionymi nogami

5. Jak sprawdzić, czy osoba oddycha?

Przykładasz ucho do klatki piersiowej na 30 sekund Patrzysz, słuchasz i starasz się wyczuć oddech przez 10 sekund

Sprawdź wynik

Apteczka pierwszej pomocy – checklista do pobrania