Szczepienia na tężec – harmonogram, skuteczność i wskazania

Czym jest tężec?

Tężec jest chorobą bakteryjną, którą wywołują przetrwalniki bakterii Clostridium tetani. Bakteria ta występuje naturalnie w glebie, kurzu i odchodach zwierząt, a także ludzi^[2][3]. 

Do zakażenia dochodzi przez zanieczyszczenie rany, nawet niewielkiej, takiej jak zadrapanie czy ukłucie. 

Bakteria produkuje neurotoksynę – tetanospazminę – która działa na układ nerwowy, powodując bolesne skurcze mięśni, a w ciężkich przypadkach – paraliż i śmierć^[2][3].

Dlaczego szczepienia na tężec są tak ważne?

Tężec jest chorobą, która nie przenosi się z człowieka na człowieka. Mimo to jest niezwykle niebezpieczny, ponieważ leczenie jest trudne, a choroba może szybko prowadzić do śmierci. 

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania tężcowi jest szczepienie ochronne.

Dzięki powszechnym programom szczepień liczba przypadków tężca w Polsce i na świecie znacząco spadła^[2][3]. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), szczepienia przeciwko tężcowi uratowały miliony istnień ludzkich i praktycznie wyeliminowały chorobę w krajach rozwiniętych^[7].

Kiedy przyjmuje się szczepienie na tężec?

Szczepienia dzieci

Szczepienia na tężec dla dzieci są realizowane zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych (PSO). Dzieci są szczepione w ramach szczepionki skojarzonej DTP, która chroni także przed błonicą i krztuścem^[3][4][6].

Schemat szczepienia jest następujący:

• pierwsza dawka: w 2. miesiącu życia,
• druga dawka: w 3.-4. miesiącu życia,
• trzecia dawka: w 5. miesiącu życia,
• czwarta dawka: w 16.-18. miesiącu życia.

Dawki przypominające

Dla utrzymania odporności konieczne są dawki przypominające:

• w 6. roku życia,
• w 14. roku życia,
• w 19. roku życia.

Szczepienia dorośli

Szczepienia na tężec dla dorosłych obejmują dawki przypominające co 10 lat. Jeżeli dorosły nie był wcześniej szczepiony, powinien przejść pełny cykl szczepień:

• pierwsza dawka,
• druga dawka po 4-6 tygodniach,
• trzecia dawka po 6-12 miesiącach.

Kiedy przyjmuje się szczepienie na tężec u dzieci?

Pierwsze szczepienia przeciw tężcowi odbywają się bardzo wcześnie, bo już w 2. miesiącu życia dziecka. Jest to moment, kiedy układ odpornościowy dziecka jest w stanie odpowiedzieć na antygeny zawarte w szczepionce, a równocześnie chronimy je przed możliwym kontaktem z bakteriami Clostridium tetani.

Szczególnie ważne są dawki przypominające, ponieważ odporność uzyskana po szczepieniu podstawowym słabnie z czasem. Regularne uzupełnianie szczepień pozwala na utrzymanie ochrony na wysokim poziomie przez całe dzieciństwo i młodość.

Obowiązkowe szczepienia na tężec

W Polsce szczepienia na tężec są obowiązkowe dla dzieci i młodzieży do 19. roku życia. W związku z tym są one finansowane z budżetu państwa i realizowane w przychodniach pediatrycznych. 

Dorośli, którzy chcą się doszczepić, muszą sami pokryć koszty szczepionki, choć zdarzają się sytuacje, w których szczepienie jest refundowane, np. w ramach profilaktyki poekspozycyjnej po zranieniu.

Szczepienia na tężec w jakim wieku?

Podstawowy schemat szczepień obejmuje wszystkie dzieci od 2. miesiąca życia (zwykle 3 dawki szczepienia podstawowego + 1 dawka uzupełniająca), a kolejne dawki przypominające są podawane w 6., 14. i 19. roku życia. 

Dorośli powinni przyjmować przypominające dawki co 10 lat, niezależnie od wieku.

Skutki uboczne szczepienia na tężec

Szczepionka przeciw tężcowi jest bardzo bezpieczna, ale jak każda procedura medyczna, może powodować skutki uboczne. Najczęstsze to:

• ból, obrzęk lub zaczerwienienie w miejscu wkłucia,
• gorączka,
• uczucie osłabienia lub bóle mięśni.

Bardzo rzadko mogą wystąpić poważniejsze działania niepożądane, takie jak reakcje alergiczne czy neurologiczne. 

Kalendarz szczepień na tężec

Szczepienia przeciw tężcowi u dzieci i młodzieży realizuje się zgodnie z aktualnym Programem Szczepień Ochronnych (PSO). Tężec jest jednym ze składników szczepionek skojarzonych chroniących również m.in. przed błonicą i krztuścem.

Dzieci i młodzież

Dokładny harmonogram szczepienia podstawowego zależy od zastosowanego preparatu. W PSO 2026 stosowane są m.in.:

• standardowy schemat 3+1 – trzy dawki szczepienia podstawowego w pierwszym półroczu życia oraz dawka uzupełniająca w 16.-18. miesiącu życia,
• schemat 2+1 szczepionką 6w1 – dwie dawki szczepienia podstawowego w pierwszych miesiącach życia oraz dawka uzupełniająca około 12. miesiąca życia. Schemat skrócony realizowany jest na podstawie indywidualnej decyzji lekarza.

Następnie podaje się dawki przypominające szczepionki przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi:

• w 6. roku życia,
• w 14. roku życia.

Oraz przeciw błonicy i tężcowi:

• w 19. roku życia^[1].

Dokładne terminy dawek zależą od zastosowanego preparatu oraz historii wcześniejszych szczepień dziecka.

Dorośli

Po zakończeniu obowiązkowego cyklu szczepień zaleca się podawanie osobom dorosłym dawki przypominającej przeciw tężcowi co 10 lat, najlepiej w postaci szczepionki skojarzonej chroniącej również przed błonicą i krztuścem.

U osoby dorosłej, która nie była wcześniej szczepiona lub nie ma wiarygodnej dokumentacji szczepień, można zastosować podstawowy schemat trzech dawek: 0, 1 i 6 miesięcy^[4].

Niezależnie od rutynowego kalendarza dodatkowe postępowanie może być potrzebne po zranieniu^[1]. Zależy ono od rodzaju rany oraz liczby i terminów wcześniej przyjętych dawek szczepionki.

Kiedy po zranieniu potrzebne jest szczepienie przeciw tężcowi?

Postępowanie po zranieniu zależy od rodzaju rany oraz historii wcześniejszych szczepień przeciw tężcowi. Większego ryzyka dotyczą m.in. rany głębokie i kłute, rany zanieczyszczone ziemią lub odchodami, rany miażdżone oraz zawierające martwe tkanki.

Jeżeli osoba była prawidłowo zaszczepiona i ostatnią dawkę otrzymała stosunkowo niedawno, dodatkowe szczepienie może nie być potrzebne. Jeśli natomiast historia szczepień jest niepełna lub nieznana, lekarz może zalecić podanie szczepionki przeciw tężcowi, a w przypadku ran o wysokim ryzyku także swoistej immunoglobuliny przeciwtężcowej.

Po każdym istotnym zranieniu warto więc ocenić rodzaj rany i termin ostatniego szczepienia. O dalszym postępowaniu decyduje lekarz zgodnie z aktualnymi zasadami profilaktyki poekspozycyjnej.