Polineuropatia – objawy, leczenie, rodzaje 

Polineuropatia – co to za choroba?

Neuropatia to stan chorobowy związany z uszkodzeniem nerwów obwodowych. Polineuropatia oznacza, że zostało uszkodzone wiele nerwów, zwykle zlokalizowanych w mniej więcej tych samych obszarach po obu stronach ciała.  

Mnogie uszkodzenia struktury i funkcji nerwów czuciowych, ruchowych lub autonomicznych najczęściej mają miejsce w przebiegu cukrzycy, ale mogą też wystąpić jako powikłania innych chorób, zakażeń czy zatruć, w rzadkich przypadkach występuje dziedziczna postać polineuropatii.  

Choroba najczęściej objawia się dysfunkcjami czucia w częściach rąk i nóg najbardziej oddalonych od ciała, w tym trudnym do uśmierzenia bólem neuropatycznym, ale też niedowładami mięśni i zaburzeniami wegetatywnych funkcji organizmu (czynności niezależnych od woli, np. oddychanie, trawienie, wydalanie, pocenie się).  

Polineuropatia może przybierać postać ostrą lub przewlekłą, a według różnych danych choroba ta może dotyczyć od 0,1% do 3% populacji ogólnej i od 1,9% do 20% seniorów¹. Polineuropatię można i trzeba leczyć, przede wszystkim starając się eliminować jej przyczyny oraz łagodzić ból. Niestety, w wielu przypadkach objawy towarzyszą pacjentowi do końca życia, poważnie utrudniając jego codzienne funkcjonowanie.  

Polineuropatia – klasyfikacja

Polieuropatie podlegają różnym podziałom ze względu na mechanizmy powstawania uszkodzeń, rodzaj zajętych przez chorobę włókien nerwowych, typy uszkodzeń, lokalizację czy czas trwania objawów. Najczęściej rozpoznaje się u pacjentów polineuropatię nabytą. Od pierwotnej (wrodzonej) odróżnia się działaniem czynnika zewnętrznego wpływającego na uszkodzenia nerwów. W większości przypadków tym czynnikiem jest rozwijająca się cukrzyca oraz intoksykacja organizmu alkoholem. Podział ze względu na rodzaj uszkodzonych włókien nerwowych obejmuje: 

• polineuropatię ruchową,  
• polineuropatię czuciową,  
• polineuropatię autonomiczną (zaburzającą funkcje niezależne od woli, np. trawienie),  
• polineuropatię mieszaną (czuciowo-ruchową).     

Podział ze względu na czas trwania to: 

• polineuropatie ostre (narastanie objawów do 2-3 tygodni),  
• polineuropatie podostre (narastanie objawów do 6 tygodni), 
• polineuropatie przewlekłe (narastanie objawów powyżej 6 tygodni). 

W polineuropatii może dojść do:

• uszkodzenia aksonów – najdłuższych wypustek neuronów, które przekazują informacje do kolejnych komórek nerwowych. Dzieję się to najczęściej z przyczyn metabolicznych, takich jak zatrucia, choroby autoimmunologiczne, cukrzyca, niewydolność nerek,
• demielinizacji neuronów – komórki tracą osłonkę mielinową, pełniącej funkcje ochronne i izolacyjne. Najczęściej dochodzi do niej w przebiegu zespołu Guillain-Barré,
• uszkodzenia zarówno aksonów oraz demielinizacji neuronów – jest to postać polineuropatii, która łączy oba powyższe przypadki.

Polineuropatia – przyczyny

Najbardziej powszechnym typem polineuropatii jest nabyta polineuropatia cukrzycowa. Może ona dotyczyć nawet połowy diabetyków na całym świecie¹, ale mnogie neuropatie nerwów obwodowych mogą wystąpić również z wielu innych przyczyn.  

Do powodów rozwoju ostrej i podostrej polineuropatii zalicza się przede wszystkim: 

• zakażenia toksynami wydzielanymi przez bakterie,   
• reakcje autoimmunologiczne, np. w przebiegu zespołu Guillain-Barré, 
• ciąża (polineuropatia ciążowa zdarza się rzadko i zwykle mija samoistnie po porodzie). 

Natomiast przyczyny przewlekłej polineuropatii nie zawsze są znane, a te najczęściej rozpoznawane to m.in.: 

• cukrzyca,  
• alkoholizm, 
• zakażenia wirusowe i bakteryjne, np. wirusowe zapalenie wątroby typu C, zakażenie wirusem HIV, borelioza, półpasiec,  
• dziedziczne neuropatie (np. choroba Charcota-Mariego-Tootha), 
• choroby autoimmunologiczne (np. toczeń rumieniowaty układowy, przewlekła zapalna polineuropatia demielinizacyjna), 
• niedożywienie i niedobory pokarmowe, zwłaszcza niedobór witaminy B12 (kobalaminy) i B1 (tiaminy), 
• niedoczynność tarczycy,  
• zatrucia substancjami toksycznymi (np. rtęcią, ołowiem, arsenem),  
• niewydolność nerek, 
• choroby nowotworowe (np. szpiczak mnogi), 
• niektóre leki, np. antybiotyki, leki przeciwpadaczkowe, leki onkologiczne (polineuropatia po chemioterapii), 
• przedawkowanie witaminy B6 (pirydoksyny), 
• objawy polineuropatii, np. parestezje, mogą pojawić się też po przechorowaniu Covid-19 (polineuropatia po covidzie). 

Polineuropatie – objawy

Ponieważ uszkodzenia w przebiegu polineuropatii mogą dotyczyć nerwów przewodzących bodźce czuciowe (włókna czuciowe) oraz nerwów ruchowych (włókna ruchowe), a w niektórych przypadkach również włókien nerwów autonomicznych (odpowiedzialnych za funkcje wegetatywne organizmu, niezależne od woli), obraz kliniczny choroby u różnych pacjentów może obejmować trzy kategorie objawów: 

• objawy uszkodzenia nerwów czuciowych: parestezje, czyli uczucie pieczenia, mrowienia, palenia, drętwienia, zaburzenia czucia bólu i dotyku, ból neuropatyczny nasilający się w spoczynku, nadwrażliwość, nieadekwatne odczuwanie temperatury, utrata czucia wibracji i wyczucia pozycji (te odczucia najczęściej pojawiają się w dłoniach i stopach i nazywane są syndromem rękawiczek i skarpetek, ale mogą też obejmować całe kończyny) 
• objawy uszkodzenia nerwów ruchowych: osłabienie siły mięśniowej kończyn, najczęściej odczuwane w stopach i podudziach, nieprawidłowy chód (np. podwijanie stóp), brak koordynacji ruchowej, skurcze mięśni, w postaci przewlekłej trwałe usztywnienie i skrócenie mięśni (przykurcze) 
• objawy uszkodzenia nerwów autonomicznych (odpowiedzialnych za unerwienie narządów, których praca jest niezależna od woli): zaburzenia rytmu serca, zaburzenia ciśnienia, omdlenia, zawroty głowy, zasłabnięcia (np. w czasie szybkiego wstawania), biegunki i zaparcia, impotencja, zaburzenia oddawania moczu, nadpotliwość, niewydolność oddechowa 

Czytaj więcej: Drętwienie i mrowienie rąk – przyczyny. Kiedy zgłosić się do lekarza z problemem cierpnięcia rąk?

Polineuropatia cukrzycowa

Polineuropatie cukrzycowe rozwijają się wraz ze stopniem zaawansowania cukrzycy i najczęściej dotyczą pacjentów, którzy leczą cukrzycę od ponad 10 lat. Niektóre dane wskazują, że zaburzenia towarzyszące polineuropatiom towarzyszą nawet co drugiemu diabetykowi i są to najczęściej uogólnione symetryczne polineuropatie, w tym przewlekła polineuropatia czuciowo-ruchowa, polineuropatia autonomiczna i ostra polineuropatia czuciowa.  

Neuropatie u cukrzyków mogą rozwijać się powoli, długo pozostając w fazie utajonej i powodować jedynie bardzo niewielkie ubytki czucia, odkrywane przez pacjenta dopiero wraz z rozwojem stopy cukrzycowej. Prócz deformacji stóp i utrudnionego gojenia ran, cukrzykom z niekontrolowaną glikemią i rozwijającą się polineuropatią, grożą też zaburzenia czynności narządów wewnętrznych, w tym zawał serca i niewydolność oddechową, a także angiopatia cukrzycowa, czyli miażdżyca tętnic kończyn dolnych.  

Czytaj także: Powikłania cukrzycy – retinopatia, nefropatia, SCD, zespół metaboliczny. Rodzaje i leczenie

Polineuropatia alkoholowa

Rozwój polineuropatii alkoholowej dotyczy przede wszystkim osób pijących przewlekłe, a nie okazjonalnie. Uszkodzenia nerwów obwodowych mają w tym przypadku związek z długotrwałą intoksykacją alkoholem.  

Choroba może występować nawet u ponad połowy alkoholików przyjmujących dziennie przynajmniej 100 ml wódki (lub dwa półlitrowe piwa). W przebiegu polineuropatii alkoholowej bierze udział aldehyd octowy powodujący postępującą demielinizację nerwów, dodatkowym czynnikiem nasilającym objawy jest uszkodzenie błony śluzowej żołądka przez etanol oraz częste u alkoholików niedobory pokarmowe, zwłaszcza witamin z grupy B.  

U alkoholików najczęstszymi objawami polineuropatii są postępujące niedowłady kończyn oraz zaburzenia wzroku, a jedyną skuteczną formą walki z chorobą jest całkowita abstynencja.  

Czytaj także: Wszywka alkoholowa – jak działa? Skutki uboczne posiadania wszywki

Leczenie polineuropatii – terapia przyczyny, ulga w bólu, fizjoterapia

Leczenie polineuropatii zwykle zależy od przyczyn uszkodzenia nerwów obwodowych i może obejmować terapię choroby podstawowej (np. cukrzycy czy niewydolności nerek), zaprzestanie narażania pacjenta na związek toksyczny lub zaprzestanie przyjmowania toksycznego leku, usunięcie przyczyny nacisku na nerwy czy wyrównanie niedoborów pokarmowych przy pomocy odpowiedniej diety lub suplementów.  

Poza leczeniem przyczynowym oraz w sytuacjach, gdy przyczyna polineuropatii nie jest znana, trzeba skoncentrować się na leczeniu objawowym, czyli przede wszystkim łagodzeniu bólu neuropatycznego i parestezji, najczęściej przy pomocy: 

• leków przeciwdepresyjnych (amitryptylina, duloksetyna, dezypramina),  
• leków przeciwpadaczkowych (pregabalina, gabapentyna, fenytoina, topiramat), 
• opioidowych leków przeciwbólowych, 
• glikokortykosteroidów (plazmaferez lub powtarzanych wlewów immunoglobulin), 
• plastrów i maści z kapsaicyną i lidokainą, 
• medycznej marihuany. 

U pacjentów z zespołem objawów polineuropatii ruchowej wskazane są zabiegi z zakresu fizjoterapii, w tym ćwiczenia ruchowe, masaż kończyn (klasyczny) oraz hydroterapii.  

Czytaj także: Rehabilitacja neurologiczna – wskazania, przebieg, metody

Czy polineuropatia jest uleczalna?

Zdarzają się polineuropatie, które ustępują całkowicie po wdrożeniu odpowiedniego postępowania terapeutycznego (np. polineuropatia w przebiegu zespołu Guillain-Barré), a także takie, których objawy znikają samoistnie i nigdy nie nawracają (np. polineuropatia ciążowa). Wiele przypadków polineuropatii ma jednak przebieg przewlekły i towarzyszy pacjentom aż do końca życia.   

Bibliografia

1. Mateusz Babicki. Polineuropatia – definicja, przyczyny, diagnostyka oraz możliwości leczenia. Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu
2. Wioletta Dziubak. Polineuropatie. Klinika Neurorehabilitacji, Katedra Neurologii, Wydział Nauk Medycznych w Katowicach Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach