Co to jest zaburzenie czucia?
Zaburzenia czucia to ogólna nazwa dla nieprawidłowości w odbieraniu lub przekazywaniu do mózgu informacji o bodźcach pochodzących z zewnątrz lub bodźców wewnętrznych. Są najpowszechniejszym objawem neurologicznym zgłaszanym lekarzom. Mogą wynikać z chorób ośrodkowego lub obwodowego układu nerwowego lub mieć wiele innych przyczyn.
Sprawdź: Choroby układu nerwowego – lista. Jakie objawy mogą wskazywać na choroby neurologiczne?
Zaburzenia mogą dotyczyć czucia klasyfikowanego w każdej z czterech grup:
- Czucie powierzchniowe (eksteroreceptory) – odbiera bodźce pochodzenia zewnętrznego (dotyk, temperatura, ból, ucisk, smak) poprzez receptory rozmieszczone w obrębie powłoki wspólnej (skóra i przydatki).
- Czucie głębokie (proprioreceptory) – receptory znajdują się głęboko pod skórą, np. w mięśniach, ścięgnach, powierzchniach stawowych i błędniku. Pozwalają organizmowi identyfikować swojego położenie oraz ruchy w otaczającej go przestrzeni, oceniać położenie części ciała względem siebie, odbierać wibracje, rozpoznawać kształty bez pomocy wzroku.
- Czucie trzewne (introreceptory) – bodźce są odbierane przez receptory zlokalizowane w narządach wewnętrznych i naczyniach krwionośnych. Ten rodzaj czucia pozwala rozpoznać sygnały bólowe świadczące o patologiach narządowych, np. wrzodach żołądka, stanie zapalnym dróg moczowych, ale też odczuwać naturalne wzdęcia czy parcie na pęcherz.
- Czucie teleceptywne (telereceptory) – bodźce są odbierane przez podstawowe narządy zmysłów (widzenie, słyszenie, węch).
Zaburzenia czucia mogą przybierać formę przeczulicy (nadwrażliwość na bodźce) lub niedoczulicy (osłabienie wrażliwości na bodźce); mogą być przez chorego odczuwane jako osobne, zazwyczaj nieprzyjemne doznania czuciowe (parestezje).
Zaburzenia czucia – objawy i rodzaje
Mechanizm powstawania najpowszechniejszych zaburzeń czucia powierzchniowego i głębokiego jest złożony, zależny od wielu różnych czynników, ale jego podstawą jest uszkodzenie jednego z elementów tworzących drogę czuciową – od receptora (na skórze lub w tkankach wewnętrznych), przez szlaki nerwowe, aż do mózgu, gdzie informacja powinna być przetwarzana. Wśród najczęściej rozpoznawanych zaburzeń czucia wymienia się:
- objawy ubytkowe: osłabienie lub utrata czucia bólu (analgesia), osłabienie czucia bólu (hypalgesia), utrata czucia dotyku (anaesthesia), osłabienie czucia dotyku (hypaesthesia), utrata czucia temperatury (thermoanaesthesia), osłabienie czucia temperatury (thermohypoaesthesia);
- nadmierne odczuwanie bodźców: przeczulica na dotyk (hyperaesthesia), przeczulica na ból (hyperalgesia), wzmożone odczuwanie temperatury (thermohyperaesthesia), odczuwanie dotyku jako bólu (hyperpathia), odczuwanie jako bólu takich bodźców, jak np. podmuch wiatru (allodynia);
- nieprawidłowa percepcja bodźców czuciowych, najczęściej mrowienie i drętwienie (parestezje);
- odczuwanie jednego typu bodźca jako inny, np. dotyk jako gorąco (alestezja);
- odczuwanie każdego bodźca temperatury jako gorąco (izotermognozja);
- rozszczepienne zaburzenia czucia – zachowane zostaje czucie głębokie i czucie dotyku przy utracie czucia bólu i temperatury;
- utrata umiejętności rozpoznania trzymanego w ręku przedmiotu bez użycia wzroku (astereognozja);
- wrażenia bólowe w miejscu amputowanej części ciała (bóle fantomowe);
- ostry, napadowy ból, często bez wyraźnej przyczyny, odczuwany jako porażenie prądem, palenie, rwanie (neuralgia, nerwoból).
Może Cię zainteresować: Drętwienie i mrowienie rąk – przyczyny. Kiedy zgłosić się do lekarza z problemem cierpnięcia rąk?
Przyczyny zaburzeń czucia
Zaburzenia czucia powierzchniowego i głębokiego mogą występować w przebiegu chorób o podłożu neurologicznym, dotyczących funkcjonowania zarówno ośrodkowego układu nerwowego (mózg i rdzeń kręgowy), jak i nerwów obwodowych. Często zaburzenia te towarzyszą też jednak innym chorobom, w tym procesom nowotworowym. Bywają także konsekwencją różnych urazów oraz niedoborów pokarmowych. Wśród najczęstszych przyczyn tymczasowych lub trwałych zaburzeń czucia wymienia się m.in.:
- zmiany zwyrodnieniowe w kręgosłupie i dyskopatia (parestezje jako efekt ucisku gałęzi nerwowych rdzenia kręgowego);
- zaburzenia krążenia (skorelowane np. z miażdżycą naczyń);
- nieprawidłowo leczona cukrzyca (neuropatia cukrzycowa to najczęstsze powikłanie cukrzycy, wywołane działaniem hiperglikemii i innych czynników na układ nerwowy);
- choroby nowotworowe (podostra neuropatia czuciowa w neurologicznych zespołach paranowotworowych);
- zespoły bólowe o podłożu korzeniowym (m.in. rwa kulszowa, udowa czy barkowa);
- zespoły uwięźnięcia nerwów (np. cieśń nadgarstka, zespół kanału stępu);
- przewlekła niewydolność żylna kończyn dolnych;
- urazy mechaniczne uszkadzające nerwy obwodowe lub rdzeń kręgowy (poprzeczne, połowiczne uszkodzenie rdzenia kręgowego, uszkodzenie śródrdzeniowe);
- zmiany chorobowe powodujące ucisk na nerwy, korzenie nerwów lub struktury mózgowe (nowotwory, tętniaki, ropnie, torbiele);
- niedobór witaminy B12 (powoduje upośledzenie przemian i defektów osłonki mielinowej wokół włókien nerwowych);
- niedobór magnezu (upośledzenie przewodzenia impulsów nerwowo-mięśniowych);
- alkoholizm (neuropatia alkoholowa);
- infekcje wirusowe lub bakteryjne, najczęściej półpasiec, ospa wietrzna, opryszczka;
- stwardnienie rozsiane (prowadzące do destrukcji otoczek mielinowych nerwów);
- inne choroby o podłożu autoimmunologicznym, np. toczeń rumieniowaty układowy, zespół Guillaina-Barrego;
- choroby naczyniowe mózgu, w tym udar niedokrwienny mózgu, udar krwotoczny mózgu lub krwawienie podpajęczynówkowe;
- neuroborelioza;
- migrena;
- choroby i zaburzenia psychiczne, np. zaburzenia lękowe (nerwice).
Jak leczyć zaburzenia czucia?
Pacjenci z objawami zaburzeń czucia trafiający do gabinetu lekarza rodzinnego zwykle są kierowani do poradni neurologicznej. Zgłaszane przez chorych problemy najczęściej dotyczą: braku czucia w palcu lub stopie, parestezji w kończynach, zaburzeń czucia przy rwie kulszowej, neuralgii nerwu trójdzielnego, neuralgii półpaścowej, różnego typu przeczulic skóry, zaburzeń koordynacji ruchowej. Lekarz neurolog może postawić diagnozę na podstawie:
- szczegółowego wywiadu (w tym obiektywnej oceny zaburzeń czucia u chorego, wywiadu rodzinnego, informacji o przebytych urazach i zabiegach);
- badania neurologicznego obejmującego testy czucia (np. za pomocą dotyku wacikiem, probówek z ciepłą wodą, kostek lodu, ukłuć ostrym przedmiotem, dotknięć wibrującym kamertonem);
- badań obrazowych (zdjęcie rentgenowskie, tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny głowy, kręgosłupa);
- badania elektroneurograficznego;
- badań laboratoryjnych, np. oznaczenia poziomu glukozy we krwi, stężenia witaminy B12, enzymów wątrobowych.
Leczenie zaburzeń czucia opiera się na leczeniu choroby podstawowej, będącej podłożem problemów neurologicznych pacjenta. Przykładowo, w przypadku neuropatii cukrzycowej, odczuwanej jako parestezje w kończynach i wikłającej się poprzez rozwój zespołu stopy cukrzycowej (objawiający się m.in. brakiem czucia w palcu stopy), najważniejsze jest wyrównanie metaboliczne cukrzycy.
W przypadku dzieci lekarz może rozpoznać zaburzenia integracji sensorycznej wynikające z nieprawidłowości w czuciu głębokim. Objawy zaburzeń czucia u dzieci to m.in. trudności z wyczuciem swojego ciała, planowaniem ruchu, kontrolą dotyku, równowagą, rozpoznawaniem struktur i kształtu przedmiotów. Dziecko z zaburzeniami integracji sensorycznej jest kierowane na odpowiednią terapię SI, która często przynosi bardzo dobre efekty.
Leczenie zaburzeń czucia różnego typu może być wspierane leczeniem farmakologicznym (pozwalającym np. zmniejszać odczuwanie bólu), chirurgicznym, odpowiednią suplementacją czy zabiegami fizjoterapeutycznymi. Leczenie nie zawsze jest satysfakcjonujące – np. część pacjentów po przebyciu półpaśca już do końca życia zmaga się z bolesnymi zaburzeniami czucia w okolicy międzyżebrowej (neuralgia półpaścowa).
Polecamy artykuł: Nerwobóle – przyczyny, objawy, leczenie
